We mogen ogen niet sluiten voor misbruik van goedbedoelde hulp

De auteur is directeur van Artsen zonder Grenzen.

Met verwijzing naar honderddertig jaar hulpverlening door het Rode Kruis stelt W. Cense, directeur van het Rode Kruis, dat “willen alle slachtoffers bereikt worden, een neutrale opstelling van de hulporganisaties een voorwaarde is”. Daarmee reageert hij op de vermeende stellingname van Artsen zonder Grenzen dat humanitaire hulporganisaties hun neutraliteit moeten opgeven.

Om te beginnen heeft Artsen zonder Grenzen nooit gesteld dat hulporganisaties hun neutraliteit moeten opgeven. Wel dat hulporganisaties in extreme situaties - wanneer de mensenrechten stelselmatig worden geschonden - hun neutraliteit moeten durven herintepreteren.

De primaire verantwoordelijkheid van iedere hulporganisatie is het geven van directe materiële hulp. Maar infusen inbrengen en voedsel uitdelen vormen nooit een oplossing. Niemand zal dat ontkennen. Toch blijkt uit de daden van de internationale gemeenschap het tegendeel. In de belegerde steden in Bosnië bijvoorbeeld werkt de humanitaire hulpverlening als een slaappil voor het internationale geweten, waardoor daadkrachtige politieke internationale actie achterwege blijft.

Schaamlap

Een vreselijk dilemma tekent zich voor de hulporganisaties af: onder het mom van 'neutrale hulp is altijd goed voor de slachtoffers' helpen wij ongewild mee aan het in stand houden van ernstige schendingen van de mensenrechten. Tegelijkertijd worden we door de politiek gebruikt als schaamlap waarmee deze haar nalatigheid, gebrek aan moed en politieke inzet probeert te bedekken.

Hulporganisaties moeten in dit soort situaties proberen te bereiken dat de hulpverlening aan de slachtoffers hand in hand gaat met daadwerkelijke bescherming van diezelfde slachtoffers. Hun directe aanwezigheid in crisisgebieden en hun internationale geloofwaardigheid geeft hen in bepaalde omstandigheden de additionele verantwoordelijkheid schendingen van mensenrechten openlijk aan de kaak te stellen. Dat betekent dat er soms water bij de neutrale hulpverlening moet worden gedaan ten voordele van de slachtoffers.

Artsen zonder Grenzen bepleit het verkennen en vaststellen van de grenzen van neutraliteit in extreme situaties. Zij verzet zich tegen het krampachtig gebruik van neutraliteit als een onaantastbaar en star keurslijf van hulpverlening. De stelling van het Rode Kruis dat neutraliteit niet een doel maar een middel is om slachtoffers bij te staan zou deze visie moeten ondersteunen. Als strikte neutraliteit niet volstaat moeten immers andere wegen verkend worden.

Daarnaast is het de eigen verantwoordelijkheid van hulporganisaties om zich met alle mogelijke middelen te verzetten tegen schromelijk misbruik van de hulp, zoals momenteel gebeurt in de Zaïrese vluchtelingenkampen. We mogen niet onze ogen sluiten als blijkt dat onze goedbedoelde hulp voor een groot deel terecht komt bij de daders van de genocide in Rwanda. We mogen niet onze ogen sluiten voor het feit dat de oude misdadige machtsstructuur van Rwanda zich in de Zaïrese kampen hergroepeert. Een misdadige machtsstructuur die dankbaar gebruik maakt van onze hulp en ondertussen maar één doel voor ogen heeft: terugkeren naar Rwanda om daar nieuwe massale slachtpartijen aan te richten. We mogen niet met een grote boog om deze problematiek heenlopen onder het mom van 'humanitaire hulp moet neutraal zijn'.

Het behoort tot onze verantwoordelijkheden zorgvuldig af te wegen of de positieve effecten van de hulpverlening door de negatieve bijwerkingen teniet wordt gedaan. Is dat het geval dan zou het stopzetten van de hulp wel eens de grootste humanitaire daad kunnen zijn. Dat betekent niet dat we de hulpverlening afhankelijk maken van internationale politieke actie zoals de heer Cense suggereert, nee, dat bevestigt juist onze onafhankelijkheid. Het betekent dat we naast de positieve effecten van de hulp ook verantwoordelijk zijn voor de directe negatieve bijwerkingen ervan. De stelling 'slachtoffers + levensreddende neutrale hulp = altijd goed voor de slachtoffers' is in extreme situaties naïef en zelfs levensgevaarlijk.

Op grond van deze overwegingen heeft Artsen zonder Grenzen in november 1994 een gedetailleerd rapport, Breaking the cycle, uitgebracht. Hierin dreigen wij, en vijftien andere hulporganisaties, de hulp aan de kampen te stoppen als de internationale gemeenschap nalaat de macht van de misdadige leiders in de vluchtelingenkampen te breken. Dezelfde problematiek was voor onze Franse zusterorganisatie reden zich volledig uit de kampen terug te trekken en voor onze Belgische zusterorganisatie om zich gedeeltelijk terug te trekken.

Het standpunt van het Nederlandse Rode Kruis dat neutrale hulpverlening een voorwaarde is om alle slachtoffers te bereiken gaat alleen op in een ideale en statische werkelijkheid. In de dagelijkse realiteit is het onhoudbaar. Het houdt te weinig rekening met de diversiteit van oorzaken en karakter van humanitaire conflicten. Het ontkent in feite dat de wereld verandert, waardoor organisaties telkens worden uitgedaagd om hun methodes en werkwijzen aan te passen. Aanpassingen die soms nodig zijn om de ultieme doelstelling te kunnen bereiken: het lenigen van de noden van alle slachtoffers.

Zwakte

In menige situatie is het Internationale Rode Kruis beter dan andere organisaties in staat slachtoffers bij te staan. Maar niet alle slachtoffers op alle plekken in de wereld. Haar strenge interpretatie van neutraliteit staat dat in de weg. Dit is haar sterkte, maar tegelijkertijd haar zwakte. Om die reden is Artsen zonder Grenzen opgericht. In naam van het onaantastbare neutraliteitsprincipe konden slachtoffers in burgeroorlogen niet bereikt worden. Zittende regeringen gaven particuliere hulporganisaties immers vaak geen toestemming slachtoffers aan rebellenzijde te helpen. De reactie van waaruit Artsen zonder Grenzen is opgericht was, dat elk slachtoffer recht heeft op hulp, zelfs wanneer dat tegen de wil is van regeringen.

Honderden artsen en verpleegkundigen zijn sindsdien namens Artsen zonder Grenzen 'illegaal' internationaal erkende grenzen overgestoken. Alleen op die manier was het immers mogelijk om slachtoffers te bereiken in landen als Afghanistan, Koerdistan, Birma en Zuid-Soedan. Gaandeweg is deze nieuwe vorm van hulpverlening geaccepteerd. Het starre keurslijf van het oude neutraliteitsbeginsel werd langzaam maar zeker doorbroken. Met de recente ontwikkelingen in Bosnië en Rwanda staan hulpverleningsorganisaties voor morele dilemma's die opnieuw een uitdaging vormen voor de grenzen van het neutraliteitsbeginsel. Een uitdaging die we niet moeten ontkennen door heel hard te roepen dat neutraliteit heilig is. Nee, ook neutraliteit is aan evolutie onderhevig. Zij dient te worden aangepast, wanneer de werkelijkheid dat vereist.

De huidige humanitaire crises vereisen wellicht een grondige herziening van onze principes, methoden en werkwijzen. Die soepelheid moeten we proberen op te brengen. Te verwachten dat de werkelijkheid zich maar aan onze principes moet aanpassen, is, denk ik, net iets te veel gevraagd.