Een gedicht dat halverwege stopt

'Vandaag is van gisteren', 21.03-21.28 uur, Ned. 3.

Over die klokken gaat de korte documentaire 'Vandaag is van gisteren', die de RVU vanavond uitzendt, niet èn wel. De tijd kan ook zonder klok, legt Hessel Bouma uit. Een veeboer hoort het wel aan zijn koeien wanneer hij de melktijd laat verlopen, en zijn stier weet zelf wel of de tijd is gekomen om te dekken.

'De tijd is gekomen': prof. dr. Joop Goudsblom, socioloog in de traditie van Norbert Elias, proeft zijn eigen woorden aan het begin van het programma. Daar gaat het namelijk wel over. Een boer die niet weet wanneer de tijd om te zaaien gekomen is, die zich laat foppen door een mooie dag zomaar tussendoor, is er geweest. Of de tijd gekomen is: dat is zo'n loodzware vraag dat er ooit, lang voor de klok of het uur, raden van wijzen moeten zijn geformeerd om die vraag te beantwoorden, de verantwoordelijkheid voor dat besluit te dragen. En zo werd de kalender uitgevonden.

Aaneengeregen door de socioloog, die vertelt hoe de tijd kwam in de vorm van benoemde seizoenen, getelde manen en met zonnewijzers geconstrueerde uren, krijg je mensen van nu te zien die representanten zijn van de verschillende ontwikkelingsstadia van homo punctualis. Moet ik ze beschouwen als levende fossielen? De boer hebben we al gehad, en verder zien we hem niet meer. Niet zo interessant, zo'n oermens met een Fries accent? Wat vindt zo'n boer van mensen met een Rolex?

Maar we zijn alweer bij rabbijn R. Evers, die uitlegt hoe twee keer in het jaar de maankalender op de zonnekalender wordt afgestemd. De joodse traditie vormt een tussenstadium tussen het grove tijdgevoel van de agrariër en het minutieuze ritme van de moderne stedeling. Het uur is een kind van de stad, maar geboren als rekbare maat: 's zomers is een uur volgens de tabel die Evers bij zich draagt anderhalf keer zo lang als het onze. Wat vindt zo'n rabbijn eigenlijk van mensen met een onwrikbaar uur zoals ik?

Maar we zijn alweer bij tijdzones en spoortijd, en het onmogelijke wonder dat het officieel in alle landen, ongeacht overheersende religie of politiek systeem, hetzelfde aantal minuten over het hele (of soms: halve) uur is. En we eindigen met een mechanisch wonder uit Schaffhausen.

Van mij had dit poëtische programma nog wel even zo door mogen gaan. Er kwam nog zoveel meer na het mechanische horloge. Waren atoomklokken niet poëtisch genoeg? Over het gegeven dat van alle natuurkundige grootheden de tijd het best meetbaar is, kan ik net zo mijmeren als over het feit dat Nederland in vijf joodse tijdzones is opgedeeld. Om nog maar te zwijgen van het feit dat Evers' rekbare uren familie zijn van de rekbare seconden uit de relativiteitstheorie: als je die atoomklokken een flinke snelheid geeft, gebeuren er dingen met de tijd die je doen terugverlangen naar de wereld van boer Bouma.

'Vandaag is van gisteren' van regisseur Fred Dijs is een gedicht dat halverwege ophoudt. Het is daarom nog wel mooi, maar toen de aftiteling begon had ik een stadse reflex: op de klok kijken om uit te rekenen hoeveel minuten ik had besteed aan iets waar ik niet veel mee kon.