Een voetbalduel in vier talen

Alles wordt anders morgen, op de Zuid-Afrikaanse staatstelevisie. De oude, uit de apartheid stammende zenderindeling kan echt niet meer in een modern, nieuw Zuid-Afrika. Maar de nieuwe indeling confronteert de kijker dagelijks met de klemmende vraag: waar en wanneer vind ik vandaag iets dat ik kan verstaan? En de blanke Afrikaners voelen zich al helemaal slachtoffers van 'de verkrachting van onze moedertaal'.

De recente uitzending van de voetbalwedstrijd Kameroen-Zuid-Afrika was een voorproefje van het nieuwe bestel. Het eerste kwartier was het tv-commentaar in een zwarte taal, een met veel klikken erin, dus Xhosa of Zulu. Het tweede kwartier werd er op Engels commentaar overgeschakeld maar helaas, het derde kwartier ging naadloos over op een andere zwarte taal. Geen klikken ditmaal, dus Sotho wellicht. De tweede helft begon weer in het Xhosa/Zulu, vervolgens klonk er Engels en zowaar het laatste kwartier weer iets nieuws, Afrikaans. In één uitzending vier talen dus, waarvan de doorsnee-kijker er maximaal twee machtig is.

Er is een hoop te zeggen voor verandering van het oude bestel. De enige zender die in het hele land te ontvangen is (TV 1) was geheel in het Engels en Afrikaans. De negen andere (zwarte) talen moesten het doen met de twee overige zenders, met een veel kleiner bereik. Op het nieuws van TV 1 zag en hoorde je veel meer over het Britse koningshuis of de regering Major dan over ontwikkelingen in de buurlanden. De 'blanke' sporten rugby, cricket en golf kon je op de voet volgen, maar over het 'zwarte' voetbal uit eigen land was het nieuws zeer schaars. Engels voetbal was er voop.

De programma's waren bovendien vaak oubollig, series en films speelden uitsluitend in blanke milieus, het woord seks was taboe, autoriteiten werden met een buiging benaderd en nieuws werd traag gevolgd. Kortom, het oude bestel zat vol met dommigheden uit de apartheidsjaren.

Op bescheiden schaal is dat al veranderd. Er worden nu tal van in Amerika gekochte series en soaps uitgezonden die in zwarte milieus spelen (Cosby Show). Er zijn documentaires die ontwikkelingen binnen de zwarte gemeenschap aansnijden. En ook discussieprogramma's, waar het soms wat feller toegaat, hoewel nu weer de neiging bestaat om vooraanstaande zwarte politici te ontzien.

De grote klapper moet echter morgen komen met een nieuwe zenderindeling waarbij de elf officiële talen evenwichtig aan bod komen. SABC 3 wordt Engelstalig (voor de meeste Zuidafrikanen de tweede taal) met nieuws, actualiteiten en educatieve programma's. SABC 1 en 2 gaan zich richten op amusement en nieuws in een mix van alle andere inheemse talen.

En dat wordt dus zoeken. De journaals zijn nu eens in het Venda, dan weer in het Zulu, Xhosa, Pedi en Shangaan. Daar tussendoor vinden uitzendingen in allerlei andere talen plaats. Amerikaanse series in het Engels, soaps van eigen bodem in een inheemse taal, sport in diverse talen. Niet alleen de kijker heeft permanent een spoorboekje nodig, ook de hoogste bazen van de SABC maken tal van vergissingen als ze moeten uitleggen wat waar en wanneer komt.

Daar tussenin komt ook het Afrikaans aan bod, gewoon als een van de tien talen, want Afrikaans is niet alleen de moedertaal van een paar miljoen blanken, maar ook van vier miljoen kleurlingen en een fikse groep zwarte Zuidafrikanen. Maar gewoon een van de tien is toch een degradatie, vroeger gold het als de overheidstaal (de taal van de onderdrukker, zeiden veel zwarten). Dus staan de kolommen van de Afrikaner kranten al maanden vol woedende brieven over deze 'blatante discriminatie' die het begin is van 'de vernietiging van de Afrikaner cultuur'.

De verandering van het tv-bestel is niet alleen politiek en cultureel ingrijpend, het is ook een financiële gok. De kijkgelden komen overwegend van de (welgestelde) blanken en kleurlingen. Miljoenen zwarte burgers op het platteland hebben niet eens tv en in de townships rond de steden wordt kijkgeld al sinds jaar en dag geboycot.

Zuid-Afrika heeft geen geld voor elf zelfstandige tv-zenders en je kunt evenmin de oude situatie laten bestaan. Maar er zijn oplossingen. Een jaar terug adviseerde de Onafhankelijke Uitzend Autoriteit om één tv-station te privatiseren, een Engelstalig station op te richten en de derde zender uit te bouwen tot een netwerk van regionale stations in alle inheemse talen. Het is een raadsel waarom van dat advies nooit meer iets is vernomen.