Bijltjesdag, riepen vier orthodoxen

AMSTERDAM - Sinds kort draagt de Nederlandse Moslim Omroep (NMO) volgens programmamaker Zaïd Abdoelrahman een conservatieve, wereldvreemde boodschap uit. “De derde aflevering van de vijfdelige serie 'Islam en ethiek', begin deze maand, ging over euthanasie en orgaantransplantatie.

De conservatieve redactie van dit programma greep na het vertrek van directeur Abdulwahid van Bommel zijn kans. Ik deed de regie, maar kon de Arabisch-talige discussie van het forum niet verstaan. Toen ik de ondertitelde uitzending zag, werd ik boos. Alle deelnemers aan de discussie waren het met elkaar eens: een moslim mag in oorlogstijd geen organen afstaan aan een heiden, want niets mag het voortbestaan van de vijand bevorderen.''

“Onder Van Bommel hadden we zulke flauwekul eruit gemonteerd. Zelfs de EO zendt dit soort dogmatische starheid niet uit. De meerderheid van het personeel houdt er liberale ideeën op na en ziet zich liever als een islamitische IKON, maar die droom is voorbij. Al geproduceerde afleveringen over binnen de moslimwereld controversiële zaken als seks en homoseksualiteit, waarin Van Bommel als gespreksleider optreedt, mogen van het bestuur niet worden uitgezonden. Ze moeten worden overgemaakt, nu zonder Van Bommel.”

Mariëtte Bongaers, van het bestuur van de Nederlandse Moslim Raad (NMR), die de zendtijd van de NMO beheert, vroeg in een vergadering om opheldering. “Van Bommel mocht niet meer in beeld omdat de kijker in verwarring zou worden gebracht. Ze vonden het vooral ontzettend vervelend dat ik lastige vragen stelde.” Of de NMO tegenwoordig een conservatieve koers vaart, kan Bongaers niet met zekerheid zeggen. “Maar ik houd mijn hart vast. Toen ik vroeg of de uitzending over orgaantransplantatie werkelijk zo conservatief was dat de columniste Emma Brunt het in HP/De Tijd 'terug naar de oertijd' kon noemen, antwoordde voorzitter Maddoe: 'Als dat de oertijd is, dan gaan we er voor'.

Ook vier afleveringen van de serie 'Wat bezielt hen?', over autochtone Nederlanders die moslim zijn geworden, gingen de prullenbak in: Van Bommel was er als interviewer te nadrukkelijk aanwezig. De vier tot de islam bekeerde Nederlanders zullen opnieuw benaderd worden voor een interview. Maar eerst moet er een oplossing komen voor een probleem: wie gaat er nu interviewen? Abdoelrahman: “We hebben al jaren een heel capabele vrouw in dienst. Zij deed de research voor deze programma's en heeft interview-ervaring. Maar ze is geen moslim. De tegenwoordig van zelfvertrouwen blakende orthodoxen verlangen een capabele, braaf levende moslim-interviewer - maar die zijn schaars.” Geïnterviewde Jan Beerenhout, ambtenaar voor migratiezaken bij de gemeente Amsterdam en zelf moslim geworden, is nog niet benaderd voor de nieuwe opnames. “Maar dat zou ik weigeren. Van Bommel kan prima interviewen. Het is typerend voor de kleinzieligheid van deze mensen.”

Het NMO-bestuur had al vaker problemen met de inhoudelijke kant van Van Bommels werk. Volgens Abdoelrahman belden bestuursleden regelmatig op met het verzoek de opening van de een of andere moskee te komen filmen.

“Maar op een gegeven moment kregen we een beetje genoeg van al die openingen - het was journalistiek gezien niet meer zo interessant. Dat konden ze niet begrijpen. Voorzitter van de NMR, Maddoe, tot voor kort de voorzitter van de NMO, was eens laaiend op Van Bommel. Toen zijn moskee in Den Haag in brand was gestoken, besteedde de NMO daar zeven minuten zendtijd aan. Terwijl in diezelfde uitzending een pikante islamitische modeshow wel elf minuten duurde.”

Sinds de Rushdie-affaire geldt Van Bommel als een van de markantste woordvoerders in islamitisch Nederland. Hij verzette zich in der tijd tegen de fatwa van Khomeini. Onlangs kwam hij in het nieuws omdat hij over seks sprak op een manier die moslims niet gewend zijn. Onder applaus van moslimjongeren zei hij dat masturbatie volgens de islam is toegestaan. Op zijn interviews drukt Van Bommel zijn eigen, sommigen te liberaal klinkende stempel. Abdoelrahman: “Hij heeft zijn eigen, in kringen van moslim-migranten eigenwijs gevonden, islamuitleg. In die cultuur wil men niet graag horen dat je vanuit de islam op verschillende manieren tegen een probleem kunt aankijken. Dat is bedreigend.”

Ook Van Bommels manier van leidinggeven viel niet bij iedereen in goede aarde. NMO-woordvoerder S. Abdus Sattar: “Hij kan ontzettend tactloos zijn en hij luistert niet naar kritiek. Bijna het hele personeel wil hem niet meer terug.” Abdoelrahman ontkent dit: “Wij wilden graag dat Van Bommel zou blijven, in een andere functie, bijvoorbeeld als interviewer. Hij was inderdaad geen sterke NMO-leider. Ik heb wel eens tegen hem gezegd: 'Uw Teleac stijl van management werkt hier niet.' Het personeel wil niet in vrijheid aan een programma knutselen. Het wil over de schouder meegekeken worden, sturing, controle. Van Bommel paste slecht in dit soort bedrijfscultuur.” Van Bommel had ook zijn vijanden onder het personeel. En die hebben voor hem de kuil gegraven, waar het bestuur hem in kon gooien. Abdoelrahman: “Van Bommel zou voor anderhalve ton drie programma's hebben aangekocht, die nooit waren geleverd. In een tijd dat je door bezuinigingen nooit zeker weet of je volgend jaar nog werk hebt, zet zoiets extra kwaad bloed. Het personeel belegde een besloten vergadering en wilde het tot op de bodem uitzoeken. Al snel bleek dat de zaak om het verdwenen geld op een misverstand berustte. De programma's waren weldegelijk geleverd - alleen onder een andere titel.”

Maar het leed was al geschied. Bongaers vertelt dat het bestuur een anonieme brief ontving met de beschuldiging dat Van Bommel geld had verduisterd. Abdus Sattar stelt dat “contracten zijn gesloten ter waarde van eonrme bedragen aan het productiebedrijf waar Van Bommels vrouw werkt. Dit ruikt naar nepotisme, en moet tot de bodem worden uitgezocht, door het onafhankelijke onderzoeksbureau KPMG”.

Zeer tegen de zin van Van Bommel en een groot deel van het personeel. Abdoelrahman: “Het bestuur had nu een stok om de hond te slaan, en die liet het zich niet meer afpakken. Maar de diensten van het bureau KPMG zijn zeer duur en drukken zwaar op het budget van vijf miljoen per jaar. KPMG kost alles bij elkaar bijna twee ton. Samen met de 1,2 ton kapitaalvernietiging in de vorm van het niet uitzenden van zes programma's, steekt de NMO zich nu in de schulden. Niet Van Bommel voerde een financieel wanbeheer, maar het bestuur voert dat nu zelf, in haar poging om Van Bommel kwijt te raken. Inmiddels is er een voorlopige, vertrouwelijke versie van het KPMG-rapport verschenen, en dat stelt dat zover het te overzien is Van Bommel geen financiële malversatie ten laste kan worden gelegd.”

De relatie tussen Van Bommel en het bestuur werd steeds slechter. “De communicatie liep in de vorm van door advocaten opgestelde dwangbevelen per fax. Van Bommel heeft van deze correspondentie een 'groen boekje' samengesteld en verspreid onder het personeel. Zo konden wij allemaal zien hoe het bestuur de directeur behandelde.”

Ook Abdus Sattar kent het groene boekje. “Van Bommel heeft zich door de publicatie van vertrouwelijke correspondentie verder onmogelijk gemaakt. Zelfs de NVJ, de vakbond voor journalisten, heeft hem hierom laten vallen. Zij geven het MNR-bestuur gelijk, hebben ze laten weten.” Robert Zaal van de NVJ: “Absolute onzin. Ik heb helemaal niet met de NMR gesproken nadat Van Bommel zijn groene boekje verspreid had. De NVJ steunt hem zonder meer.”

Van Bommels orthodoxe vijanden opereren volgens een in Marokko en Turkije gebruikelijk cliëntèle-systeem. Abdoelrahman: “In ruil voor bescherming tegen ontslag, werken sommige personeelsleden als stroman voor hun beschermheer in het bestuur. Zo proberen bestuursleden hun invloed op de programmering te vergroten. Want wie de NMO beheerst, beheerst de spreekbuis van de moslims in Nederland, denken ze. En niet helemaal onterecht. Veel moskeebezoekers gehoorzamen als de NMO iets zou voorschrijven. Van Bommel wilde hier geen misbruik van maken, wilde van de omroep geen 'fatwa-instelling' maken, die de gelovigen voorschrijft hoe die zich moeten gedragen.”

Abdoelrahman ziet in de cliëntèle-cultuur een belangrijke oorzaak voor de problemen bij de omroep. “Sommigen zijn zuiver en alleen om bestuurspolitieke redenen de NMO ingelootst. Een aantal personeelsleden weet eerder wat het bestuur van plan is dan de directeur. En als hun iets niet zint, dan proberen ze er voor te zorgen dat hun beschermheer in het bestuur de directeur terugfluit. De cliëntèle speelt spionnetje, en leverde munitie voor Van Bommels ondergang. Zo beschuldigden ze Van Bommel van racisme.”

Uit notulen van een personeelsvergadering vorig jaar blijkt dat iemand zich gekwetst voelde doordat Van Bommel gezegd zou hebben dat de toenmalige Turkse premier Ciller een 'Natasja' - een hoer - is. De klager voelt zich gekwetst en zegt volgens de notulen: “Dat als men alles zou beoordelen wat Van Bommel over de islam zegt, de negativiteit meer zal voorkomen dan de positieve verhalen”. Voor het bestuur zouden dit soort klachten als een geschenk uit de hemel komen.

Toen Van Bommel op 27 november moest vertrekken en interim-manager Jos Kokshoorn van de KPMG zijn intrede deed, waren sommigen in een juichstemming, vertelt Abdoelrahman. “'Er moet een tribunaal komen', 'bijltjesdag', riepen vier orthodoxe personeelsleden op de vergadering met het bestuur. Deze programmamakers zagen liefst iedereen vertrekken die met Van Bommel sympathiseerde - in het bijzonder de zes die meer ervaren en hoger opgeleid zijn. Het bestuur reageerde: 'We moeten nu rustig blijven. Later rekenen we af.' Sindsdien heerst er angst.”

“Maar in het bestuur was men opgelucht. De lastpost was vertrokken en Kokshoorn weet niets van de islam - wat door het bestuur als een voordeel wordt beschouwd. Kokshoorn wil daarom programma's maken die veilig zijn - die het bestuur behagen. Een interim-manager weet weinig, en heeft dus veel feed-back nodig. Het bestuur kan zo iemand gemakkelijk beïnvloeden, regeert nu zelf, via de ad-interim,” aldus Abdoelrahman.

Niet dat het bestuur van de NMO en de NMR eensgezind of zelfs maar democratisch is. De macht berust er volgens de critici bij enkelen. “Tijdenlang waren de functies van voorzitter en secretaris van beide organisaties in handen van respectievelijk Maddoe en Manoussi,” zegt NMR-bestuurslid Bongaers. “Het is mij gelukkig nog niet overkomen, maar sommige bestuursleden waren soms gewoon niet welkom op een vergadering. Die kregen dan geen uitnodiging. Even ondemocratisch was de poging om enkele Turkse moslimorganisaties te royeren. Volgens de statuten moet dat met algemene stemmen. Maar de machtigste bestuursleden vonden aanvankelijk een meerderheid op een vergadering waar niet eens iedereen aanwezig was ook wel genoeg.” Volgens Abdus Sattar moeten de bestuursproblemen bij de NMR en de NMO met compassie tegemoet worden getreden. Er is geen kwade wil in het spel, op zijn hoogst bestuurlijk disfunctioneren. Weliswaar is ze zelf naar eigen zeggen twee jaar geleden uit de NMR gewerkt vanwege valse beschuldigingen dat ze pro-Israëlisch zou zijn, maar toch bleef ze woordvoerder van de MNR. “De bestuursleden hebben een traumatische ervaring achter de rug - migratie - en spreken allemaal verschillende talen. Veel mensen willen een stem, maar slechts weinigen zijn bereid hard te werken. Die roepen zo jaloezie over zich af.” Dubbelfuncties komen sinds kort niet meer voor, zegt Abdus Sattar. De nieuwe NMO-voorzitter is Veli Yukcesan, van de orthodoxe Mili Gürus-beweging. Van een cliëntèle-systeem is volgens haar geen sprake, evenmin van een conservatieve koers. “Wel moet de NMO nu eenmaal ook de conservatieven bedienen.”

De toekomst van de NMO hangt volgens Abdoelrahman door de conflicten aan een zijden draad. De geschiedenis zou dat leren. De NMR, die de NMO beheert, is maar een kleine islamitische koepelorganisatie. Veel groter is de Islamtische Raad Nederland (IRN), die indertijd de zendtijd van de Islamitische Omroep Stichting (IOS), de voorganger van de NMO, beheerde. Maar het Commissariaat voor de Media heeft haar in 1993 de zendmachtiging ontnomen: samenwerking tussen de verschillende etnische organisaties bleek onmogelijk. Daardoor verlamde de organisatie en ontbrak het draagvlak voor een zendmachtiging, oordeelde het commissariaat. Abdoelrahman - die ook bij de IOS heeft gewerkt - is bang dat de NMO nu hetzelfde lot zal treffen. Dat zou het einde zijn voor islamitische TV in Nederland, voorspelt hij.