Een kernoorlog per ongeluk kan nog steeds

Op 2 februari is wereldwijd een verklaring van vroegere en tegenwoordige politieke leiders openbaar gemaakt, waarin ze hun zorgen over de ontwikkeling van de kernbewapening kenbaar maken. De oud-presidenten Jimmy Carter en Michael Gorbatsjov behoren tot de ondertekenaars, en de Duitse oud-kanselier Helmut Schmidt, de Franse oud-premier Rocard en de Britse oud-premier James Callaghan. Negen personen uit de Nederlandse politiek hebben de verklaring ondersteund onder wie de oud-premiers Van Agt en Lubbers.

De zorg om de kernbewapening zal velen, die de ontwikkeling op nucleair gebied de laatste jaren niet of nog nauwelijks gevolgd hebben waarschijnlijk zeer verbazen. Het lijkt er immers op dat de totale kernontwapening nog een kwestie van tijd is. Amerikaanse bisschoppen, met een Pax Christi-delegatie te gast bij één van de drie grote Amerikaanse nucleaire wapenlaboratoria zijn intussen uit de droom. Met enige trots presenteerde men daar een programma van onderhoud en ontwikkeling van kernwapens dat nota bene doorliep tot het jaar 2065. Het programma heeft de eerste tien jaar de beschikking over een budget van maar liefst 40 miljard dollar.

Koude oorlog

Iemand die na tien jaar uit de diepvries zou ontwaken, zou er onmogelijk uit kunnen opmaken dat de Koude Oorlog voorbij is. Het enige dat in de richtlijnen in positieve zin opvalt, is dat de VS opgegeven hebben om een nucleaire oorlog ook te kunnen winnen. Maar dat had president Reagan zich vijftien jaar geleden ook al gerealiseerd. De VS behouden zich echter het recht voor om als eerste kernwapens te gebruiken in een conflict en gaan daarbij al in tegen één van de voorstellen van de uitgegeven verklaring. Ook de beruchte Koude Oorlog optie 'launch on warning', het vroegtijdig lanceren van kernwapens bij mogelijk onraad, blijkt nog volledig van kracht. Het idee is misschien niet prettig, maar een kernoorlog per ongeluk kan dus nog altijd. Ook hebben de verbeterde betrekkingen tussen de wereldmachten op nucleair gebied nog geen positieve gevolgen gehad. Voorlopig wordt het aantal doelen op China opgevoerd en dat op Rusland gehandhaafd. Ook de invloed van de Verenigde Staten op nucleair gebied binnen de NAVO laat zich onverminderd gelden. De NAVO anno 1998 blijft nog vrijwel onverminderd steunen op de Amerikaanse nucleaire garantie, hetgeen betekent dat ook voor de NAVO de kernbewapening de hoeksteen van de verdediging blijft. Alle Europese NAVO-bondgenoten hebben hier - naar het lijkt - met volle overtuiging mee ingestemd en maken daardoor het terugtrekken van de Amerikaanse tactische kernwapens uit Europa zeer moeilijk, zo niet onmogelijk.

Maar ook Rusland laat zich niet onbetuigd. Reeds begin 1993 is het Start 2-verdrag tussen de Verenigde Staten en Rusland ondertekend. Met dit verdrag zou het aantal voor afschieten gereedzijnde kernkoppen van de huidige tweemaal circa 7000 teruggebracht worden tot tweemaal 3500. Eerst heeft de Amerikaanse volksvertegenwoordiging er drie jaar over gedaan om dit verdrag goed te keuren. En tot de dag van heden is de Russische Doema daar, ondanks de aandrang van president Jeltsin, niet toe bereid. De blaam voor de huidige vertraging en misschien uiteindelijke stagnatie van de strategische ontwapening treft dus in de eerste plaats Rusland, ondanks het feit dat dit land al vanaf 1986 jaarlijks tweeduizend (de maximale capaciteit) kernkoppen ontmantelt. Rusland heeft zelfs onlangs een nieuw type raket geïntroduceerd, weliswaar mede een gevolg van de afspraken van Start 2, maar niettemin na de Koude Oorlog een onverteerbare gebeurtenis.

De diepe zorg van de voormalige politieke leiders is dus zeker begrijpelijk. Reeds spoedig na 1993 begon - na een indrukwekkende golf van ontwapening rond 1990 - zich het klimaat te verharden en hebben politieke, militaire en wetenschappelijke elites zich ingespannen - en niet zonder succes helaas - om het nucleaire apparaat zo ongeschonden mogelijk uit de kaalslag van de jaren rond 1990 te redden.

Waar we - zonder verdere ingreep in het beleid - op afstevenen is een afgeslankt nucleair apparaat met mogelijk een omvang van zo'n 20 000 kernwapens, op ongeveer duizend na alle in handen van de VS en Rusland.

Canberra

Maar gelukkig staat de huidige actie van de vroegere politieke leiders niet alleen. Vanaf 1996 is er een aantal indrukwekkende appèls geweest aan het adres van de kernwapenstaten die alle echter tot nu toe onbeantwoord zijn gebleven. Het meest bekend is dat van het Internationale Hof van Justitie van juli 1996 met vrijwel absolute uitspraken over de ontoelaatbaarheid van de dreiging met en het gebruik van kernwapens en met de plicht tot succesvolle onderhandelingen over volledige kernontwapening. Het tweede, minstens even bekend, is het Canberra rapport, opgesteld op gezag van de Australische regering. Daarin wordt een aantal aanbevelingen gedaan die vrijwel overeenstemmen met die in de huidige verklaring. Ook in de zogeheten generaalsverklaring van december 1996 - de militaire tegenhanger van de huidige verklaring - staan vrijwel identieke wensen.

Er worden in de deze week openbaargemaakte verklaring zes punten genoemd die onmiddellijk genomen zouden kunnen worden:

1. Kernwapens dienen niet langer in de zogeheten 'alert' fase gehouden te worden. Dit is vooral bedoeld om lanceringen per ongeluk te voorkomen, een maatregel die in deze tijd zonder veel risico genomen kan worden. Een tweede, veel verdergaande stap is het scheiden van wapens en hun raketten, onderzeeërs of silo's. Het ligt echter voor de hand dat voor deze stap verregaande onderlinge overeenstemming nodig is. De kernwapenstaten zijn tegen.

2. Beëindiging van de productie van splijtstof voor kernwapens. De kernwapenstaten streven dit met ijver na, maar op dit punt zijn landen als India en Pakistan juist weer weerspannig en blokkeren de voortgang.

3. Beëindiging van kernproeven, in afwachting van het van kracht worden van het kern-stop-verdrag. Hieraan zal vrijwel zeker voldaan worden door de kernwapenstaten als het om echte kernexplosies gaat, maar zeker niet voorzover het allerlei geavanceerde proeven zonder explosies betreft in het kader van het bovengenoemde 40 miljard dollar programma. Deze vallen juridisch net niet (of net wel) onder het verdrag. Het verdrag wordt daardoor al uitgehold voordat het van kracht is.

4. Aanvang van nieuwe onderhandelingen tussen de VS en Rusland over verdergaande grote reducties van de kernwapenarsenalen, zonder te wachten op ratificatie van Start 2. De sympathie hiervoor is bij de VS op zijn zachtst gezegd gering, alhoewel in het oog moet worden gehouden dat voor een Start 3-verdrag de reducties al min of meer zijn vastgelegd. Het is echter diep te betreuren dat de Amerikaanse volksvertegenwoordiging formele onderhandelingen hierover heeft verboden, totdat Start 2 is geratificeerd.

5. Glasheldere toezeggingen van de kleine en niet-officiële kernwapenstaten om het ontwapeningsproces te steunen wanneer de arsenalen van de grote kernwapenstaten van dezelfde orde als van de kleine zullen zijn. Het gaat hier dus echter alleen maar om toezeggingen, die niet direct van kracht hoeven gaan.

6. Het ontwikkelen van een plan voor de mogelijke totale eliminatie van kernwapens op de lange duur. Dit punt is al diverse malen opgebracht, ook door de zuidelijke landen en is helaas nog volstrekt onbespreekbaar voor de kernwapenstaten (met uitzondering misschien van China). De kernwapenstaten verspelen hiermee echter wel het laatste beetje goodwill van de niet-gebonden landen. Hun gedrag staat bovendien op gespannen voet met het Non-Proliferatie Verdrag.

Het is teleurstellend om te ervaren dat de 'gouden' jaren rond 1990 voorbij zijn. En evenzeer om te constateren dat het vanzelfsprekend bezit van kernwapens bij vijf tot acht landen (de officiële vijf kernwapenstaten, India, Pakistan en Israël) in de wereld zo diep is ingevreten dat er met recht sprake is van een morele crisis over rechten en plichten. Kernwapens zijn en blijven immers massavernietigingswapens en zijn en blijven daardoor moreel onaanvaardbaar.