Het wonder van Sorgdrager: voor het eerst sterker uit debat

DEN HAAG - Wonderen bestaan, in elk geval in de politiek. Met het einde van de eerste paarse kabinetsperiode in zicht is minister Sorgdrager (D66) van justitie voor het eerst in haar politieke carrière sterker uit een debat gekomen dan ze erin was gegaan.

Tevoren werd het Kamerdebat over de openlijke ruzie tussen de top van het openbaar ministerie en Sorgdrager, daarin gesteund door het kabinet, beschouwd als het moeilijkste uit haar politieke loopbaan. Deze wordt toch al getekend door een reeks van incidenten, waarbij de D66-minister met moeite het hoofd boven water heeft weten te houden. Maar de wonderen zijn de wereld nog niet uit.

De enige echte motie van wantrouwen kwam van de SP en werd door niet één andere fractie gesteund. Het CDA diende een motie in die Sorgdrager bij de aanpak van het openbaar ministerie de hulp opdrong van premier Kok. 'Onaanvaardbaar' noemde Sorgdrager de motie, die haar feitelijk onder curatele zou stellen en alleen steun kreeg van het onafhankelijke Kamerlid Hendriks.

De voorzitters van de drie paarse fracties hadden zich afgelopen weekeinde al achter de minister geschaard, waar het ging om de kern van het conflict. Maar de mogelijkheid dat Sorgdrager in het Kamerdebat van gisteren in moeilijkheden zou kunnen komen werd niet helemaal uitgesloten. Veel zou daarbij afhangen van de manier waarop de minister zich zou verantwoorden voor haar eigen rol in het conflict, dat in de na-oorlogse Nederlands-staatkundige geschiedenis zonder weerga is.

In haar betoog zaten hier en daar elementen die niet helemaal sloten. Zo legde ze er aan de ene kant de nadruk op dat het ging om een rechtspositioneel conflict met procureur-generaal Steenhuis, dat door de media zou zijn opgeblazen tot een opstand van het voltallige college van procureurs-generaal.

Aan de andere kant was een centraal element in haar verdediging het 'ernstige verwijt' aan de voorzitter van dat college, de ziek thuis zittende Docters van Leeuwen, dat hij beijverde van de zaak-Steenhuis een conflict te maken tussen het hele college en de minister.

Bovendien had de minister geen sluitende verklaring voor het feit dat na het vrijdagse kabinetsberaad premier Kok voluit stelling nam tegen de actie van de procureurs en die alleen maar in termen van gezagsverhoudingen bekritiseerde. Sorgdrager had zelf op die bewuste hectische donderdagavond Kok voortdurend telefonisch op de hoogte gehouden van de ontwikkelingen op haar departement en de volgende morgen verslag uitgebracht in de ministerraad.

Als ze had gewild, had de minister alle gelegenheid gehad om in het kabinetsberaad de opgewonden toon van de ochtendkranten te relativeren, zoals ze donderdagavond laat nog een poging deed de kwestie voor het oog van de camera's te sussen.

Het deed gisteren allemaal niets af aan de manier waarop de meerderheid van de Kamer haar positie en handelwijze beoordeelde. Natuurlijk heeft Sorgdrager haar politieke overleven ook te danken aan het feit dat de paarse partijen een paar maanden voor de verkiezingen geen zin hebben in een crisis. Maar zij heeft ook kunnen profiteren van het feit dat zich in het debat eenzelfde proces voordeed als de afgelopen dagen bij de procureurs en de hoofdofficieren van justitie.

Daar was een onderlinge solidarisering zichtbaar. Het bracht RPF-woordvoerder Rouvoet tot de cynische vaststelling dat hiermee in één klap de eenheid binnen het OM was bereikt, die Sorgdrager beoogde met reorganisatieplannen waarover ze heeft moeten touwtrekken.

Kamer en kabinet trokken in deze kwestie op het hoofdpunt van de zaak - de gezagsverhoudingen tussen openbaar bestuur en de ambtenaren van het vervolgingsapparaat - één lijn. Het openbaar ministerie is ondergeschikt aan het kabinet, gecontroleerd door de Tweede (en Eerste) Kamer. En de minister bepaalt dus ook wanneer een onderzoeksrapport naar de gedragingen van een procureur-generaal naar de Kamer wordt gestuurd.

Het aanspannen van een kort geding om dat op te houden, zoals de in opspraak geraakte Steenhuis deed, past daar niet in, oordeelde de Kamer. En dat geldt al helemaal voor de actie van Docters van Leeuwen, die het opnam voor Steenhuis, en daarbij volgens Sorgdrager de twee andere procureurs-generaal probeerde mee te slepen.

Sorgdrager kreeg daarom de volledige steun van de Kamer bij het nemen van maatregelen tegen de magistraten. Eerder klonk hier en daar door dat ze nog wel wat doortastender had mogen optreden dan ze heeft gedaan.

Die bewuste donderdagavond waren er ambtenaren die de minister aanraadden om na afloop van het urenlange overleg met de pg's meteen hard in te zetten en via de media duidelijk te maken dat ze de actie van de top van het OM niet zou pikken. Anderen echter adviseerden haar de sussende lijn te volgen. Sorgdrager besloot tot dat laatste. Om een paar dagen later, toen premier Kok de toon had gezet, verwoestend uit te halen naar voorzitter Docters van Leeuwen.