Michael Collins verbindt overwinning en noodlot

Michael collins stond aan de wieg van zowel de Ierse onafhankelijkheid die zeven eeuwen op zich liet wachten als de Ierse tweedeling die voortduurt tot op de dag van vandaag. De gelijknamige film, een historisch epos met ouderwetse allure, laat zien hoe nauw overwinning en noodlot met elkaar verbonden zijn. Tussen 1916 en 1922 werd de Engelse overheerser met geweld op de knieen gedwongen, maar bevochten de Ieren elkaar vervolgens over de voorwaarde voor onafhankelijkheid. Zo scherp als de grens is tussen Noord- en Zuid-Ierland, zo vaag is zij tussen heden en verleden: de film zorgde in Ierland en Engeland voor verhitte politieke discussies. In gesprek met regisseur Neil Jordan en hoofdrolspeler Liam Neeson. De recensie van 'Michael Collins' staat op pagina 18

Omdat de rol van Michael Collins hem zo op het lijf geschreven lijkt, is het net of Neeson deze rol, die van de bedachtzame acteur met het onweerstaanbare Ierse accent, speelt. Alsof de èchte Liam Neeson schuil gaat achter het goud en plûche van het Parijse Plaza Athené hotel, achter de grote handen die tijdens het gesprek onafgebroken mandarijnenschilletjes uit elkaar pulken.

Feit is dat regisseur Neil Jordan vanaf het eerste moment Liam Neeson voor de titelrol in gedachten had. Dat was in 1982, toen de filmcarrière van inmiddels alom gelauwerde Neeson ('Schindlers list') nog in de kinderschoenen stond. Die van Jordan als regisseur overigens ook. Neeson: “We woonden toen allebei in Dublin, Neil had me een paar keer zien spelen in het theater. In die dagen was ik een hele 'fysieke' acteur, Neil zag mij kennelijk zoals hij Collins voor zich zag: energiek, lichamelijk. Dat vertelde hij me toen ook. Later ontmoetten we elkaar in Londen, Neil zei toen al dat het lang kon gaan duren voordat de film er zou komen. Er was nog steeds een burgeroorlog aan de gang in Ierland. Hij was geen 'ster', ik was geen 'ster', de tijd was er gewoon niet rijp voor. Maar vanaf het begin heb ik de rol graag willen spelen.”

Neeson deelt meer met Collins dan alleen maar charisma. De acteur, die ooit een loopbaan als leraar ambieerde, werd geboren in Ballymena, Noord-Ierland, waar de hele Ierse onafhankelijkheidsbeweging in de geschiedenisboeken op school hooguit een paragraafje besloeg. “Ik wist niets van de Ierse geschiedenis, laat staan van een figuur als Collins. Maar toen ik naar de universiteit ging, begin jaren zeventig, barstten de problemen in Noord-Ierland goed los, de rellen, de invallen van het Britse leger. Ik woonde in Belfast en raakte helemaal in de war omdat ik geen idee had wat er aan de hand was. Vanaf dat moment ben ik boeken gaan lezen over de Ierse geschiedenis en ontdekte ook wie Michael Collins was, hoe hij in het 'scenario' van de onafhankelijkheidsstrijd paste”, zegt Neeson. “Toen ik met Neil over het script begon, ben ik me natuurlijk helemaal goed in Collins gaan verdiepen. Er zijn ongeveer tien biografiën over hem verschenen, eentje zelfs in het Frans. Ik heb veel over hem gelezen, filmmateriaal uit die tijd bekeken, familieleden van hem ontmoet.”

Om zijn rol, waarvoor hij tijdens het filmfestival van Venetië vorig jaar de Gouden leeuw (beste mannelijke hoofdrol) kreeg - de hele film werd tijdens datzelfde festival tot beste film uitgeroepen - gestalte te geven, ging Neeson op zoek naar, zoals hij het zelf uitdrukt, 'the sense of the man'. “In het geval van Collins was dat die energie, zijn dynamiek. Uiteindelijk wilde ik hem laten zien als een man die constant in beweging was. Collins had altijd een agenda, hij kon nooit ontspannen. George Bernard Shaw noemde hem dan ook het 'Powerhouse', de 'elektriciteitscentrale' in de strijd voor de Ierse onafhankelijkheid. Dat was hij ook, een man met een missie, maar tegelijkertijd meedogenloos. ongelooflijke energie. Collins kon met ongelooflijke energie tegelijk charmant zijn en mensen angst aanjagen. Maar aan de basis van alles lag zijn liefde voor Ierland en de Ieren. Dat moet je gezien hebben als hij je in de ogen keek. Hoe anders is het mogelijk dat zoveel mensen bereid waren voor hem te werken? Zijn netwerk was waterdicht, zwervers, groentemannen, glazenwassers, telefonisten, typisten: alle lagen van de samenleving werkten voor hem en hadden hem niet durven aangeven. Het was die combinatie van charme en angst inboezemen, de manier waarop hij contact kon leggen met het Ierse volk, waarmee hij het Britse rijk uiteindelijk op de kniëen kreeg.”

Misschien steekt er toch nog iets van de leraar die hij ooit wilde worden in Neeson, die inmiddels alweer twaalf jaar in New York woont. De controverse rond de ilm is hem natuurlijk niet ontgaan, maar hij is vooral erg trots op het enorme succes van 'Michael Collins' in Ierland. “De film heeft mensen geraakt, vermaakt, geroerd, alle kassarecords zijn gebroken. Hij heeft geleid tot een gezonde discussie over de Ierse zaak en die specifieke periode in de geschiedenis. De film draait nog steeds in Belfast, en ik was verrast om te horen dat hij zeker drie weken in mijn -zwaar protestante - geboortedorp draaide, terwijl ik zeker weet dat de leiders van de gemeenschap daar zullen zeggen dat je niet mag kijken omdat het pro-IRA is. Ik ben heel trots dat de film zorgt voor een klimaat waarin mensen hun eigen mening kunnen vormen. In feite is het hetzelfde wat er destijds met 'Schindlers List' gebeurde. Die film heeft met name in de Verenigde Staten een heel educatieproces over de holocaust op gang gebracht.”

Liam Neeson kreeg een oscar-nominatie voor zijn vertolking van de titelrol in 'Schindlers' list'. Steven Spielbergs' film over de Duitse zakenman Oskar Schindler, die er tijdens de Tweede Wereldoorlog enkele duizenden joden aan de holocaust liet ontkomen, is ook een op historische feiten gebaseerd verhaal over een sterke, 'heroïsche' figuur, waarover de meningen uiteen lopen: zo zou Schindler meer uit eigenbelang dan uit altruïsme gehandeld hebben. Vindt Neeson het geen belasting om het gezicht van deze omstreden historische figuren te worden? “Nee, ik houd ervan om die belangrijke mannen te vertolken, omdat ik het eens ben met waar ze voor stonden, hun toewijding aan het leven, hun passie om iets te bereiken. Maar in het geval van Collins was het ook wel een zware last, omdat ik het natuurlijk ècht goed wilde doen.”