Een durfal van niveau

Psychologisch gezien hebben mensen de neiging het zich gemakkelijk te maken. Zo vermijden ze graag informatie die op gespannen voet staat met wat zij al eerder dachten of wisten. Zo gaan zij graag informatie uit de weg die hen met zichzelf confronteert. Zij worden o zo graag bevestigd in hun oppervlakkigste indrukken. De televisie bedient ze graag. En als het om entertainment gaat, mag het ook nog van mij. Ze Wakuwaku-en maar door, met Ruth Jacott in een glinstertopje. Schandalig is echter dat het ANP en het NOS-Journaal eraan meedoen, zodat je zelfs met die bronnen niet beter geïnformeerd raakt dan de eerste de beste kroegloper.

Hoe het werkt werd van de week geïllustreerd door de berichtgeving over de dood van Piet Vroon, in leven hoogleraar functieleer en theoretische psychologie. De aan die functie verbonden prestaties werden een beetje aan het lekenoog onttrokken, maar Vroon deed het in een jaloers en venijnig wereldje onbetwist tientallen jaren goed. En uit eigen ervaring kan ik u vertellen dat dat niet de gemakkelijkste takken van sport zijn in deze sociale wetenschap. Daar Diekstra-wauwel je je niet zo gauw uit. Bij mijn promotie in de functieleer, ruim tien jaar geleden, was hij naast professor Frijda co-referent. Niet gemakkelijk. Een tough cookie, precies, kritisch, loepzuiver. Tien jaar eerder schreef ik samen met hem voor NRC/Handelsblad enige artikelen. Over wereldverbeteraar Ivan Illich. En wij interviewden de omstreden intelligentiespecialist Eysenck. Vroon had idealen, hij wilde voor en tegen dingen ten strijde trekken, zo leerde ik hem kennen. De oud-stuurman is wat dat betreft nooit uit koers geraakt.

Breder bekend was hij van zijn columns, zoals Signalement in de Volkskrant. Hij introduceerde daarin het begrip sick building in de discussie over gezond werken. Hij schreef puur wetenschappelijke, maar ook 'lekenboeken'. Daar was niets mis mee, hij moest er een hoop voor kennen en weten. Hij was ook niet te beroerd de media te bedienen als zij een scherp verstand, een vakkundig oordeel of gewoon een onbevreesde mening nodig hadden, en daar hebben de journalisten vrolijk op geparasiteerd.

De pennen en tongen kwamen onlangs nog dankbaar los naar aanleiding van Vroon's onfortuinlijke optreden in het tv-programma Spijkers, waar de psycholoog in alle machteloosheid haast zijn zelfbeheersing verloor tegen het valse opstokertje Spijkerman en diens nevengast Emile Ratelband, die tot bewondering van de massa met gebral, vertoon van zwembaden en stuitende herhaling keer op keer demonstreert dat domheid inderdaad berenkracht heeft. Twee van die types met een beschaving en een IQ beneden peil tegenover je is ook te veel als je in je leven had gegokt op verworvenheden van opleiding en de overwinning van wetenschap en rechtvaardigheid.

Het ANP ging geheel overeenkomstig psychologische theorieën met die laatste waarneming aan de haal, het NOS-Journaal wist vervolgens ook in drie slordige zinnen te suggereren dat Vroon als psycholoog niet serieus genomen werd en Nova ging naar kennis Maarten van Rossum om te vragen of Vroon wetenschappelijk iets voorstelde, zodat de marginaliteit van deze aanpak opnieuw besmettelijk oversloeg op de publieke indruk van Vroon's status. Het is een tragiek, dat een leven vol hard en hoogstaand werk door de sjablonistische aanpak van onze hedendaagse journalistiek wordt vertekend naar de karikatuur van de mislukking.

Het is ook ónze tragiek. Nederland kent weinig persoonlijkheden, weinig durfals van niveau, er is geen ruimte voor verdediging van cultuurgoed of beschaving. Gewetenloze profiteurs en slijmjurken (de voorbeelden schieten kokhalzend naar boven, maar zouden in dit stuk Vroons naam bezoedelen, dus ik hou het binnen) krijgen zonder enig mediacommentaar koninklijke lintjes, terwijl mensen als Vroon dreigen te worden bijgezet naar het laatste massasignaal dat hun imago vorm gaf. Vroon zou zo ten prooi vallen aan onze laagste psychologische mechanismen. Die tragiek heeft literair misschien potentie, maar is te laag om in het echt te laten gebeuren.