Zhangjiagang hoopt dat het snel weer vies en smerig mag worden

SHANGHAI - Mao wees in zijn tijd de Dazhai-commune aan als China's grote voorbeeld: daar haalden arme boeren, ondanks overstromingen en onvruchtbaar land, toch grote oogsten binnen. Deng Xiaoping had de zuidelijke economische zone Shenzen als stokpaardje. En president Jiang Zemin wees Zhangjiagang aan als het communistische modeldorp van de jaren '90.

Dit dorpje op vier uur rijden van Shanghai is heel bijzonder: het is er schoon. Dat wordt de bezoeker al ruim van tevoren meegedeeld. Over de grote, brede weg, hangt een vaandel met daarop: “Welkom in Zhangjiagang, het schoonste gebied van China.” De reiziger ziet slechts leeg landschap met hier en daar een boerenhuis. Maar dan verrijst langs de kant van de weg een donkerrood Disneyland-kasteel.

“Net een tempel in Tibet, daar hebben ze ook van die rode gebouwen”, zegt de chauffeur, die niet weet wat Disneyland is. Even later volgen de huisjes van de beeldenmakers, een ander karakteristiek van dit modeldorp. De ambachtslieden wonen in hagelwitte huisjes en hebben op hun binnenplaats dezelfde hagelwitte beelden staan, van giraffen en tijgers en van zeemeerminnen met blote borsten.

Daarna volgt het bijna uitgestorven hoofddorp, Yangshe, waar het voor Chinese begrippen inderdaad absurd schoon is. Geen rommel langs de weg, mooie plantsoentjes, mooie pas geverfde bushaltes, tellers die boven de stoplichten laten zien in hoeveel seconden het rode licht op groen zal springen.

Het meest absurde is het centrum: een grote, heel schone winkelstraat, waar geen auto's mogen rijden. De winkels zijn tot aan de nok volgepakt met waren. Maar klanten zijn er nauwelijks. De paar honderdduizend mensen die rond het dorp wonen - voor Chinese begrippen geen hond dus - doen hun boodschappen blijkbaar in Shanghai.

In haar gloriedagen was dit dorp dagelijks in het nieuws als het moderne communistische modeldorp, persoonlijk aangewezen door Jiang Zemin. Zhangjiagang ligt in een van de rijkste gebieden van China, in de omgeving van Shanghai, en werd door Li Peng aangewezen als ontwikkelingsgebied voor de export. De ongeletterde boeren hadden er goede manieren. Ze rookten of spuwden niet in het openbaar, sloegen hun vrouwen niet en scholden ook niet hun kinderen uit. In plaats van buiten in de goot, gooiden ze hun afval in speciale containers. De netheidsinspecteur kwam zelfs aan huis.

De inwoners hielden zich ook netjes aan de 'tien geboden', het lijstje met wetten dat iedere familie aan de muur had hangen, naast het portret van president Jiang. De boeren gingen braaf naar de partijbijeenkomsten, waar ze ondermeer het 'Beschaafde Burger Studie Boek' bestudeerden. Daaruit leerden de inwoners beschaafd spreken, zich verontschuldigen en anderen bij hun juiste titel aanspreken. Als straf voor een overtreding, zoals op straat spugen, moesten de inwoners een fluorescerend jasje dragen, net zo lang totdat het slachtoffer een andere overtreder gepakt had. Prostituées, misdadigers en bedelaars waren er uiteraard niet in Yangshe.

Jiang Zemin wilde in Zhangjiagang een voorbeeld stellen voor de rest van China. China's bevolking is door de economische hervormingen wel rijker geworden, maar in de 'spirituele vooruitgang', zoals Jiang dat noemt, zit weinig schot. Het is vooral slecht gesteld met hygiëne. Ondanks alle oude vrouwtjes die overal met handgemaakte bezems de straten vegen, zijn China's modernste steden, als Shanghai, nog steeds smerig. Dat is ook niet verwonderlijk, want de gemiddelde Chinees gooit overal zijn troep neer. Alleen de moderne stedelingen wassen zich dagelijks en poetsen hun tanden. Op het platteland is dit nog steeds ongebruikelijk.

Dit alles is de Chinese leiders een doorn in het oog. Die zien hun land met zijn eeuwenoude, hoogstaande cultuur als een belangrijke wereldmacht, dat het opneemt tegen de VS. Maar veel buitenlandse reizigers, die zich verbazen over de slechte hygiëne en het wanordelijk gedrag van de meeste Chinezen, vragen zich waar die superieure Chinese cultuur dan verborgen ligt.

Hele legers plaatselijke en buitenlandse journalisten werden door het schone modeldorp Yangshe geleid. Op topdagen kwamen er honderd groepen bezoekers per dag. Hoge partijleiders, zelfs president Jiang, kwam een dagje langs. Ieder district in China stuurde tenminste drie gedelegeerden om van de ideale maatschappij te leren. De 'spirituele vooruitgang' zou op die manier ook overslaan naar de rest van China.

Tegenwoordig trekt Zhangjiagang geen bezoekers meer. De politici, en vooral Jiang Zemin, zijn hun campagne voor spiritualiteit alweer vergeten. In plaats daarvan zijn ze nu druk bezig met belangrijker zaken als het hervormen van de staatsindustrie. In Zhangjiagang staan nieuwe gebouwen nog steeds in de steigers, maar er wordt niet gewerkt. Er loopt niemand met een fluorescerend jasje aan. Een bejaarde spuwt op straat en zegt: “Hier is niets te zien hoor. Het is schoon, maar verder is hier niets te beleven. Als je iets moois wilt zien, moet je nog een uur verder rijden. Daar heb je mooie bergen.”

De mores van het dorp verspreidden zich niet, integendeel: het gewone China herovert Zhangjiagang. Vlak naast de grote schone winkelstraat zijn boeren een restaurantje begonnen. Er staan dezelfde bruine tafeltjes, die met dezelfde vette doekjes worden afgeveegd als in de rest van China. Drie plattelandsmeisjes maken er ruzie over wie vannacht onder de deken mag slapen.

President Jiang had natuurlijk beter kunnen weten. De meeste Chinezen geven niets om communistische modeldorpen en modelarbeiders. Het loopt dan ook meestal slecht af met beroemde communistische plaatsen. Yan'an, de plaats waar Mao zijn communisten verstopte, is nog steeds zo arm als toen. Dazhai bleek, zoals vele andere modeldorpen, een complete fraude: de brigadeleiders gaven er valse productiecijfers op. Dengs dorp, Shenzhen, werd weliswaar wel rijk, maar staat nu vooral bekend als een poel van corruptie, misdaad, prostitutie en bedelaars.

Misschien heeft Zhangjiagang wel geluk gehad. Nu het is vergeten, kan het zich weer aanpassen aan het gewone, ongeorganiseerde, vuile, China.