Twee smeulende bruine ogen boven een ontbloot bovenlijf

Valentino: 2 t/m 29 jan. in Filmmuseum Amsterdam. Drie klassiekers en een moderne ode, elk een week lang, om 21.30 uur, vanaf 6 jan. Dagelijks een wisselende voorstelling om 19.00 uur. Taxi dancer wordt van 23 t/m 29 jan. vertoond.

Alleen kappers, kelners en modieuze tandartsen zouden prat mogen gaan op de titel 'de lieveling der dames'; voor een man met zelfrespect is het een onduldbare naam, zo schreef een filmcriticus in de jaren twintig over Rudolph Valentino. Toch is het zijn eigen schuld. “Hij heeft teveel gecharmeerd en met zijn beaux yeux gecoquetteerd. Nu is hij de lieveling der dames...”

Men begreep niet veel van de opwinding die deze onsterfelijke filmheld, waar duizenden meisjes en vrouwen hysterisch verliefd op werden, veroorzaakte. Vrouwen vielen massaal in katzwijm in de gangpaden van de bioscopen, en ondernamen wanhopige zelfmoordpogingen toen de 'Latin Lover' in 1926 plotseling overleed aan een geperforeerde maag.

Als Rodolfo Alfonzo Raffaelo Pierre Filibert Guglielmi di Valentina d'Antonguolla werd hij in 1895 in Italië geboren; Rodolfo vertrok in 1913 naar New York, waar hij als beroepsdanser in hotels begon te werken. Enkele jaren later speelde Valentino (hij noemde zich nog Rodolpho de Valentina) zijn eerste filmrollen, onder andere in 'Delicious little devil' (1921). In die film was echter vooral de actrice May Murray de blikvanger.

Maar in die jaren ving hij wel het oog van scenarioschrijfster June Mathis. Toen zij twee jaar later bezig was aan het scenario van 'The four horsemen of the apocalypse', over twee broers die elkaar aan twee fronten in de eerste wereldoorlog bestrijden, wilde ze beslist Valentino in de hoofdrol.

Deze film werd een groot succes. Valentino staat echter op het collectieve netvlies gegrift als de woestijnvagebond Sheik Ahmed Ben Hassan, die een Engels meisje (Agnes Ayres) vangt in 'The Sheik', ook 1921. Bijna tien jaar lang was de invloed in het dagelijks leven in de Verenigde Staten merkbaar. Er volgden allerlei sheik-films, er kwamen sheik-liedjes uit, vrouwen wilden dat hun mannen zich als 'sheiks' gedroegen: 'almachtig', maar tegelijkertijd gevoelig. Woestijncapes en hoofddoeken domineerden het modebeeld, de Arabische look drong zelfs door tot in de interieurs van theaters en nachtclubs.

Critici en collega's noemden de erotische vrouwenheld destijds een 'pink powder puff', een roze poederdons, betichtten hem voortdurend van homoseksualiteit, een van de redenen dat Valentino in zijn laatste levensjaren werkte aan een wat meer macho-imago. Ook hedentendage vragen filmhistorici zich af waar al die opwinding vanwege een paar smeulende bruine ogen boven een ontbloot bovenlijf nou vandaan kwam. Goed, we spreken over andere tijden, andere zeden, en Valentino was zeker een product van zijn tijd.

Daarnaast was hij niet alleen een product exclusief vóór, maar ook ván vrouwen, gegeven alleen al het feit dat vier scenario's van zijn meest succesvolle films geschreven werden door June Mathis. Ook zijn (tweede) vrouw Natacha Rambova bemoeide zich vergaand met de carrière van haar echtgenoot en ontwierp onder meer het decor voor de film 'Camille'. Niet verwonderlijk dat filmhistoricus Robert Sklar stelt dat de films van Valentino vooral de vraag oproepen wat vrouwen van mannen willen.

Wat betreft een Valentino-revival is het Filmmuseum misschien net weer een jaarje of wat te laat: de terugkeer van de androgyne, 'skinny' man ligt al weer een tijdje achter ons.

Het programma in het Filmuseum bevat naast het retrospectief ook een tentoonstelling met werk van de Belgische kunstenaars de 'Dalemans brothers', die zich laten beïnvloeden door de stomme film. Zij maakten ook het concept van 'Taxi dancer' (van Caroline Strubbe) over een liftboy die geheel in de ban raakt van Rudolph Valentino en zich zo in de filmheld inleeft dat hij er aan sterft.