Sapmannen, smokkelaars, koningskoppels, valse rekeningen: IRT als thriller

In 23 verhoordagen verschenen eind vorig jaar 93 getuigen voor de parlementaire enquêtecommissie, die onderzoek deed naar de aard en omvang van de criminaliteit en de opsporingsmethoden van politie en justitie. Na 160 uur verhoren en maandenlang spitwerk achter de schermen presenteert de commissie-Van Traa morgen eindelijk haar conclusies in een dik rapport. Daarin zullen de infiltranten, de afluisteraars, de sapman en de andere betrokkenen bij de geregisseerde invoer van softdrugs weer in volle hevigheid opduiken. Het 'koningskoppel', twee rechercheurs van de Haarlemse criminele inlichtingendienst, kregen een prominente rol in de verhoren van de commissie-Van Traa. Zij raakten op verbijsterende wijze verstrikt in het web van de criminele organisatie die ze trachtten op te rollen. Een terugblik op dit deel van het politiewerk, zoals dat tot nu toe naar buiten is gekomen.

Sapmannen, sigarettensmokkelaars, koningskoppels, valse bankrekeningen, missies naar Zuid-Amerika - soms lezen de verslagen van de enquêtecommissie als een thriller. De eerste producent moet zich nog melden voor de filmrechten. In Duitsland, waar de opsporing ook niet altijd probleemloos verloopt, is momenteel een op ware feiten gebaseerde film over een ontspoorde politie-infiltrant een hit. Verwoede debatten worden er over gevoerd.

Veel van wat de commissie-Van Traa moet adviseren, houdt rechtstreeks verband met de gebeurtenissen in Haarlem. Nergens in Nederland is de methode van de gecontroleerde doorlevering van drugs zo ver doorgevoerd. Nergens ging het pionieren zo ver. In Haarlem werd pas echt zichtbaar hoe van bovenaf elke controle op de opsporing heeft ontbroken. Ook de gezagsdragers hoorden pas tijdens de openbare verhoren het echte verhaal. Eerder hadden ze zich liever doof en blind getoond.

De primeur van het 'doorleveren' van softdrugs ligt trouwens niet in Haarlem. Al in 1989 gebruikte de politie in Dordrecht de methode. Een partij van 10 000 kilo softdrugs werd bewust niet in beslag genomen. De drugs verdwenen op de markt. De bende werd in elk geval gepakt.

In Haarlem was men nog ambitieuzer. Officier van justitie mr. Onno van der Veen ging, samen met zijn Interregionale rechercheteam Noord-Holland/Utrecht (IRT) voor de hoofdprijs. Het IRT wilde Etienne U. in de val lokken, erfgenaam van de geliquideerde mafiabaas Klaas Bruinsma. Net als in Dordrecht zou de methode bestaan uit 'gecontroleerde doorlevering'.

Klaas Langendoen en Joost van Vondel, de chef en zijn maatje van de CID Kennemerland, werkten in 1992 de details van de operatie uit. Eén van hun vaste informanten zou met hulp van de politie richting Etienne U. geschoven worden. De informant mocht uitgroeien tot een flinke drugshandelaar. 'Als hij maar niet groter wordt dan het doelwit', was de stelregel. Bijna ondenkbaar: U. was immers zelf één van de grootsten.

Natuurlijk had INFO O1 - alleen Langendoen en Van Vondel kennen zijn ware ideniteit - toen al in de gaten hoe groot zijn speelruimte was. Hij maakte er in de jaren die volgden dankbaar gebruik van. Naar schatting heeft de man ruim acht miljoen gulden verdiend.

Nooit eerder kreeg de politie zoveel inzicht in de praktijk van de internationale drugssmokkel: de politie regelde het grootste deel van de transporten zelf. Dat moest. Het was de enige manier om greep te houden op het geheel. INFO 01 regelde alleen de aankoop van de marihuana, in Colombia, en het transport per schip richting Nederland. En naar buiten toe was hij natuurlijk steeds de façade.

Zelfs voor de deklading zorgde het IRT. De drugs werden verstopt in vruchtensap. Omdat de politie flink wat drugstransporten verwachtte, werd in 1992 meteen maar vaste samenwerking gezocht met een Belgische sap-importeur. De 'sapman' mocht als beloning het sap houden.

Vanaf de aankomst in Nederland begon de politiebemoeienis pas echt. De CID Kennemerland vroeg aan de douane om het schip niet te enteren, zogenaamd omdat de drugs later op land in beslag genomen zouden worden. Er werd een vaste vrachtwagenchauffeur ingehuurd, een vrije jongen die ook al in de sigarettensmokkel zat. Hij reed de containers naar een loods. Daar stonden steeds rechercheurs in burger klaar om de drugs uit het vruchtensap te vissen. In busjes, opnieuw gechauffeurd door als criminelen vermomde politiemensen, ging het spul vervolgens verder. Richting klant: de bende van Etienne U.

Een uitgekookt plan. Leek het. Op papier. Het ging natuurlijk mis, op praktische consequenties die te voorzien waren geweest. Financiële: De operatie kostte zoveel geld, dat het koningskoppel zich voor 300 000 gulden moest laten sponsoren door INFO 01. Tactische: INFO 01 had natuurlijk elke keer 'meer tijd' nodig en 'nog een transport' om contact te leggen met de bende waarop de politie jaagde. Het totaal van op de markt gebrachte drugs liep al snel op naar 25 000 kilo (met een straatwaarde van 200 miljoen gulden). De vraag of de informant dubbel spel heeft gespeeld, is door de opheffing van het IRT nooit meer te beantwoorden.

En dan de persoonlijke complicaties. De sapman begon de boel te chanteren. Hij had van de CID'ers al een valse bankrekening gekregen om zijn spookinkomsten wit te wassen. Hij wilde nog meer. Om hem koest te houden moesten Van Vondel en Langendoen opnieuw bietsen bij hun criminele counterpart: ditmaal een miljoen gulden. Al deze problemen werden opgelost door het koningskoppel Van Vondel/Langendoen. De IRT-top wast de handen in onschuld.

Alle werk leek vergeefs toen in 1993 het IRT na een rel werd ontbonden. Pas later is duidelijk geworden dat vanaf dat moment het onder politieverantwoordelijkheid 'doorleveren' pas echt op gang is gekomen. In de jaren '92 en '93 ging het om vijf drugstransporten. In de jaren '94 en '95 om zestig.

Een deel van de drugs was bestemd voor goeie, ouwe INFO 01, die in het criminele circuit zijn façade wilde hooghouden. Een ander deel betrof uitzendwerk dat de CID Kennemerland voor andere korpsen verrichtte. Andere korpsen wilden nog wel drugs doorleveren, ondanks een verbod van de top van justitie en politie. Rotterdam had met een doorlevering van 20 000 kilo softdrugs bijna zijn eigen IRT-affaire gehad.

Joost van Vondel verliet in 1994 de politie en opende een particulier recherchebureau. Aan nieuw werk is hij niet toegekomen. Hij zit nog volop in de IRT-nasleep. Hij stuurde de sapman een half jaar op buitenlandse vakantie om te voorkomen dat de rijksrecherche en de commissie-Van Traa de man zouden spreken. Hij ging op zakenreis naar Zuid-Amerika, iets met 'saptrajecten'. Hij wikkelde een ruzie af over de betaling van Nellie, de zus van Klaas Langendoen, die op het Colombiaanse kantoortje van de sapman een baan had gekregen. Een wespennest. “Komt u hier ooit nog uit”, vroeg Maarten van Traa de oud-politieman tijdens de enquête.

Klaas Langendoen verloor kort na de openbare enquêteverhoren de bescherming van zijn korpschef Straver. Langendoen is naar huis gestuurd in afwachting van de uitkomst van het rijksrechercheonderzoek naar de CID Kennemerland. Met het nieuwe kernteam Randstad Noord en Midden had de doorgewinterde boevenvanger net opnieuw de jacht geopend op zijn oude prooi: Etienne U.