STERFHUIS ARCHEON

Drie jaar kreeg het archeologische themapark Archeon in Alphen aan den Rijn de tijd om zijn bestaansrecht te bewijzen. Maar nog geen twee jaar na de opening blijken de onderhandelingen over zijn nalatenschap al in volle gang. Hoofdrolspeler ABN Amro lijkt zijn zin te krijgen: zestig hectare bouwgrond in het groene hart, voor dure koopwoningen.

In wat wel eens een cruciale week voor Archeon zou kunnen zijn, wil geen van de betrokken partijen het achterste van zijn tong laten zien. De gemeente Alphen laat het bij een dinsdag uitgegeven persbericht, waarin wordt voorgesteld een deel van de grond van het archeologische park te bestemmen voor woningbouw. De directie van Archeon zelf wil op dat voorstel geen commentaar geven en op elke vraag over de toekomst volgt slechts een zwijgen. En ABN Amro, in feite de allesbepalende factor in het spel, wil uitsluitend kwijt dat hij zich beraadt op de toekomst van het park. Omdat men nog een keer naar de onderhandelingstafel moet, wil de woordvoerder van de bank wel graag vermeld zien dat ABN Amro ernaar streeft het park voort te zetten. “En daar mag iedereen het zijne van denken”, voegt hij daar cryptisch aan toe.

Maar alles wijst erop dat voor Archeon het aftellen is begonnen. Want het is wel voor het eerst dat de bank openlijk twijfel uitspreekt of Archeon het komende seizoen de deuren nog wel zal openen. En daarmee wordt het bange vermoeden bevestigd dat de zestig werknemers van Archeon in feite al sinds de opening, nog niet eens twee jaar geleden, met zich meedragen. Want heeft ABN Amro, dat de grond voor een krankzinnig lage prijs verwierf en zich vervolgens voor 57 miljoen gulden garant stelde, ooit wel echt een toekomst gezien voor het attractiepark? Of is het van meet af aan de bedoeling geweest dat Archeon als sterfhuis fungeerde, waarna de bank zich midden in het Groene Hart eigenaar mag noemen van zestig hectare prachtige bouwgrond? Feit is dat het park momenteel in rap tempo dreigt te worden uitgekleed: in een laatste poging te redden wat er te redden valt, stelt de gemeente Alphen deze week voor, liefst een derde deel van het park te bestemmen voor woningbouw. “De gemeente wacht nu het antwoord van ABN Amro Projectontwikkeling af”, besluit de gemeente op licht onderdanige toon. Terwijl was afgesproken dat Archeon zichzelf gedurende drie jaar mocht bewijzen, blijken de onderhandelingen over zijn nalatenschap al in volle gang.

Het is nog minder dan twee jaar geleden dat in Alphen aan den Rijn een archeologische droom werkelijkheid werd. Een themapark dat de historie vanaf de IJstijd tot ongeveer 1350 na Christus tastbaar maakte. Een park waarin je “de wereld van toen kunt binnentreden, voelen, over je heen kunt laten komen.” Maar dan met een serieuze ondertoon, dus geen Disneyworld of archeologisch Walibi. Archeologen hadden uiteraard wel kritiek, bijvoorbeeld op het feit dat niet altijd van de originele bouwmaterialen gebruik is gemaakt - zoals historische panden die uit moderne Duroxblokken waren opgetrokken, de verwarming van de jaren negentig in middeleeuwse woningen en het om hygiënische redenen toegevoegde chloor in het Romeinse badhuis. Maar dat gezeur legde de toenmalige directeur, Gerard IJzereef, probleemloos naast zich neer. “Ik heb nog nooit een archeoloog rondgeleid die hier niet enthousiast is weggegaan, ook voor vaklui gaat er een wereld open”, zei hij destijds.

En IJzereef had recht van spreken, als bijzonder hoogleraar in de experimentele en educatieve archeologie aan de Universiteit van Amsterdam. Want in de drie jaren die de bouw van Archeon had gevergd, had hij alle deskundigheid aangewend om er een verantwoord, experimenteel archeologisch themapark van te maken. Vooraanstaande archeologen, de Rijksdienst voor het Oudheidkundig bodemonderzoek en het Rijksmuseum voor Oudheden in Leiden werden ingeschakeld om woningen, herbergen, stallen en Romeinse bouwwerken zo natuurgetrouw mogelijk neer te zetten. En in al die optrekjes werkten 'archeotolken', als palingroker, barbier of herder in passende kledij om de sfeer zoveel mogelijk na te bootsen. Die opzet is ook vrij redelijk geslaagd, vinden archeologen nu. Hoewel de doorsnee bezoeker, met zijn gebrekkige archeologische kennis, nog wel eens teleurgesteld kon reageren op schone straatjes en nette woningen waar hij breugheliaanse rommel, vervallen krotwoningen en sanitaire wantoestanden hoopte aan te treffen. Nogal logisch, luidt het weerwoord van Archeon, destijds werden immers wel degelijk wind- en waterdichte woningen gebouwd.

Het eerste jaar, 1994, was niet bepaald een succes. Het voorjaar was te nat en de zomer te heet om de mensen massaal richting Alphen te trekken. Waar de directie van het park rekende op 700 000 bezoekers, kwamen er ongeveer 450 000 langs de loketten. Reserves had het park in die tijd niet kunnen opbouwen, dus in de herfst van het openingsjaar moesten al de eerste maatregelen worden getroffen. Zestien van de zestig vaste werknemers kregen te horen dat hun contract niet zou worden verlengd.

Maar niet alleen het slechte weer werd als oorzaak aangewezen. Bezoekers klaagden dat de attracties te ver uit elkaar lagen (verklaarbaar uit het feit dat het park nog niet helemaal 'af' was), kinderen stelden vast dat zij het er “een beetje saai” vonden en tegen dat licht vonden hun ouders de toegangsprijs (f 17,50 voor kinderen en f 23,50 voor volwassenen) wat aan de hoge kant; dezelfde bedragen betaal je immers voor een wat spannender dagje in de dierentuin. Bovendien bleek, uiteraard niet geheel onverwacht, dat Alphen aan den Rijn in het algemeen en Archeon in het bijzonder niet bepaald gunstig gelegen zijn; de snelweg is al vele kilometers eerder opgehouden te bestaan en de treinverbinding vanuit Leiden en Utrecht is absoluut niet berekend op duizenden klanten per dag.

De slechte omzetcijfers waren reden voor ABN Amro Projectontwikkeling om een nog steviger vinger in de pap te zetten. Niet onlogisch, omdat de bank zowel geldschieter als eigenaar van de grond was. Die luxe positie verwierf de bank zich enkele jaren eerder in de onderhandelingen met de gemeente Alphen. Tegen het buitengewoon lage bedrag van 1,5 miljoen gulden kreeg de bank ruim zestig hectare grond in bezit. Aanvankelijk onderhandelde men over een verkoopprijs van zes miljoen gulden, maar omdat de gemeente op de deal een subsidieregeling kon toepassen, kon dat bedrag met 4,5 miljoen gulden worden verlaagd. De grond werd vervolgens door de bank geleased aan de stichting Archeon. Om het park enig zicht op een toekomst te bieden, zorgde de bank voor een zekerheidsstelling van 57 miljoen gulden. Maar aan dat genereuze gebaar hing wel een voorwaarde: mocht het misgaan met Archeon, dan mag de grond worden gebruikt voor woningbouw. In het contract verklaart de gemeente zich in dat geval letterlijk bereid, “mee te werken aan een herbestemming van de grond voor woningbouw”.

Hoewel beide partijen graag en vaak verklaren dat alles erop gericht is dat Archeon een succes wordt, is het wel opmerkelijk dat het park in het contract niet bepaald een lange tijd wordt gegund om zijn bestaansrecht te bewijzen. Als, zo bepaalt het contract, binnen drie jaar blijkt dat Archeon minder dan 4,5 miljoen gulden in zijn attracties heeft geïnvesteerd, dan mag ruim zeven hectare (van de zestig) voor woningbouw worden gebruikt. En mocht het tot een faillissement van de stichting Archeon komen, dan zal het totale grondoppervlak voor woningbouw mogen worden aangewend. De bank mag daar dan 'ongesubsidieerde woningen' bouwen en moet als tegenprestatie 'de helft van de meeropbrengst' aan de gemeente Alphen afdragen. Maar de kosten voor de aanleg van infrastructuur komen voor rekening van de gemeente. Zelfs een ongeoefende rekenaar kan hieruit opmaken dat ABN Amro aan een flop van Archeon vele miljoenen rijker zal worden. Niettemin sprak de gemeente Alphen zelf van een mooi contract. Immers, “Archeon ligt in de nieuwbouwzone van Alphen aan den Rijn. De grond kan zó geschikt gemaakt worden voor woningen”, aldus een woordvoerder. En tot die tijd zou Archeon een mooie publiekstrekker voor de gemeente kunnen zijn.

Al vrij snel neemt de invloed van ABN Amro binnen het project toe. Nog geen jaar na de opening zet de bank Jan Helmes, voormalig adjunct-directeur projectontwikkeling bij ABN Amro, naast directeur IJzereef neer als plaatsvervanger. IJzereef ziet het een aantal maanden aan, maar stapt in juni 1995 op. Als reden geeft hij op, dat er geen sprake meer is van een vruchtbare samenwerking met het bestuur van het park en dat er “onoverbrugbare verschillen van inzicht bestaan over het toekomstige commerciële beleid.” Helmes neemt zijn plaats over en maakt duidelijk dat het park “een pas op de plaats zal moeten maken.” Volgens de nieuwe directeur zullen voorlopig geen uitbreidingen in het park gerealiseerd worden. Hij stelt ook het aantal te verwachten bezoekers bij: “In een onderzoeksrapport is wel gesteld dat we op den duur op 700 000 bezoekers per jaar kunnen rekenen, maar dat is een illusie. Met 500 000 op den duur is het beeld realistischer”, zegt hij.

In de maanden daarop wil het met de bezoekersaantallen nog steeds niet vlotten. Bovendien loopt het park tegen een aantal fikse tegenvallers op. Eerst branden twee 'prehistorische' boerderijen af en in oktober wijst de rechter de bouw van een futuristische monorail af. De monorail moest het NS-station in Alphen aan den Rijn verbinden met het themapark, om zodoende meer bezoekers te kunnen trekken. De rechtbank geeft hiermee vooral toe aan bezwaren van omwonenden, samengebald in de Vereniging Tegen de Monorail, die verwacht dat het lijntje geluidslast zal bezorgen.

Geluidsoverlast zeggen de onwonenden toch al te hebben van de parkeerplaats en het hoofdgebouw, die in de avonduren worden gebruikt als Archeon de kas wat probeert te spekken met de organisatie van feesten en partijen. Dat hoofdgebouw ligt op 50 meter afstand van de woonwijk Kerk en Zanen, reden voor het gemeentebestuur om strenge geluidsnormen op te leggen in de nieuwe milieuvergunning. Afgelopen dinsdag heeft de Raad van State dit besluit terecht genoemd. Een 'limiter', een geluidmeter, moet alles controleren en de elektriciteit afsluiten als er te veel herrie is. Dat betekent voor Archeon niet alleen extra kosten, ook heeft de Raad van State paal en perk gesteld aan de feesten en partijen. De Raad bepaalde daarnaast dat Archeon het aantal parkeerplaatsen moet uitbreiden. Er moet ruimte zijn voor 2000 auto's en 70 autobussen. Zijn er 's avonds nog evenementen, dan moeten er na 23 uur bussen en taxi's aanwezig zijn, om bezoekers snel naar het NS-station te brengen. En toezichthouders moeten ervoor zorgen dat iedereen snel en stil vertrekt, of het nu per eigen auto is of per bedrijfsvervoer naar de trein. Het zijn nogal wat eisen aan een park-in-nood.

ABN Amro ziet de bui al vroeg hangen en dringt er bij de gemeente Alphen steeds vaker op aan, het 'rampenscenario' uit het contract maar eens te laten ingaan. In september vorig jaar, Archeon is dan pas anderhalf jaar open, begint de bank al over de optie om zeven hectare grond vrij te maken voor de bouw van vrije sector-woningen, met een koopprijs van rond de vijf ton. Wethouder Van der Veen Meerstadt reageert een beetje knorrig dat ABN Amro het contract al wil openbreken, want “afgesproken was dat we de zaak pas na drie jaar zouden evalueren.” Binnen de gemeenteraad neemt de bezorgdheid toe: maakt de bank gebruik van zijn contractuele recht, dan verplicht dat de gemeente om zich meteen in de kosten te storten voor de aanleg van wegen, fietspaden en lantarenpalen. Normaal gesproken worden die kosten gedekt door de opbrengst van de grondverkoop. Maar in dit geval is die opbrengst al lang in de gemeentelijke onkostenrekening verdwenen. En na de woningbouw krijgt Alphen alleen nog de helft van de winst die ABN Amro noteert na aftrek van de investering van 57 miljoen gulden.

In december zwicht de gemeente: Archeon mag een deel van de door haar geleasde grond aan ABN Amro teruggeven, waarna er woningbouw mag plaatsvinden. Voorwaarde is dat met de opbrengst wel eerst de tekorten worden gedekt en dat het voortbestaan van Archeon wordt gegarandeerd. Zo niet, zegt wethouder Van der Veen Meerstadt onomwonden, dan betekent dit het einde van Archeon.

ABN Amro reageert met een dodelijke stilte. En inmiddels is Alphen al tot veel meer bereid. In het persbericht van afgelopen dinsdag rept de gemeente al niet eens meer over de zeven hectare die tot dusver aan de orde zijn. Nu stelt het gemeentebestuur voor, “een deel van het Archeon-terrein” in de verkoop te brengen als bouwgrond om met de opbrengst de schuld te saneren, nieuwe verplichtingen te betalen en aanvullende investeringen te doen. “De gemeente denkt op dit moment aan een bedrag in de orde van grootte van ongeveer 25 miljoen gulden.” Woordvoerder Bovee van ABN Amro slaat snel aan het rekenen en zegt dat we het dan al gauw over 20 hectare hebben. Maar los daarvan, van 25 miljoen raakt hij niet onder de indruk. “We hebben steeds gezegd dat Archeon een maximale schuld kan dragen van veertig miljoen gulden, dus dan is dit aanbod van de gemeente nog 15 miljoen te weinig”, zegt hij droogjes. Overigens schijnt de totale schuld van Archeon momenteel al rond de zeventig miljoen te liggen.

De snelle ontmanteling van Archeon is voor één Alphenaar geen verrassing: GroenLinks fractievoorzitter De Groot-Slager heeft het park vanaf het begin al niet zien zitten, deels omdat zij het niet eens was met de voor ABN Amro buitengewoon gunstige grondverkoop. “Het is natuurlijk jammer voor Archeon dat ik gelijk krijg, maar nu zitten we met de ellende”, zegt zij. “Aan de ene kant vind ik dat de gemeente tegen ABN Amro moet zeggen: contract is contract, als jullie er geld in hebben gestopt dat je er niet meteen uit krijgt, dan heb je pech gehad. Maar inmiddels staan we er zo voor dat we er met onderhandelingen voor moeten zorgen dat we er als gemeente geen verlies op zullen lijden.”

En of Archeon inderdaad op 3 april weer opengaat? “Ik heb de folder voor het nieuwe seizoen gezien, maar ik moet het inderdaad nog zien. Het is één grote misser gebleken. En mocht Archeon dit seizoen toch nog opengaan, dan ben ik ervan overtuigd dat het er over twee jaar zeker niet meer is. Als je me diep in m'n hart kijkt, dan zeg ik: stop er maar mee.”