EDMUND STOIBER/Gewiekst, ambitieus armeluiszoontje

In zijn verkiezingstoespraken mag Edmund Stoiber graag vertellen over zijn nederige afkomst. Thuis, in het Beierse dorpje Oberaudorf, was het armoe troef. “Mijn ouders hadden geen geld voor de schoolbus. Ik moest elke dag kilometers lopen. Ik heb mijn schoolkameraden nooit durven vertellen waarom ik dat deed. Ik wilde m'n familie niet te schande maken.”

Stoiber is van ver gekomen. Al vijf jaar bekleedt hij het mooiste ambt dat er in zijn ogen in Duitsland te vergeven is, dat van minister-president van Beieren. Maar het is niet het hoogst bereikbare. Het is een publiek geheim dat de 56-jarige politicus bondskanselier wil worden, al doet hij er zelf uiterst afhoudend over, zoals een gewiekst politicus betaamt.

Nu is er een wet in de Duitse politiek die zegt dat een lid van de CSU nooit die post kan bezetten. De legendarische Franz Josef Strauss mocht het na pure chantage bij de Bondsdagverkiezingen in 1980 proberen. Hij had de zusterpartij CDU gedreigd in het hele land met CSU-kandidatenlijsten te zullen uitkomen. Strauss ging kansloos tegen de SPD'er Helmut Schmidt ten onder.

Stoiber hoopt ooit nog eens te bewijzen dat die wet niet voor alle tijden geldt. Haast heeft hij niet. De minister-president weet dat hij niet de eerst aangewezene is om Helmut Kohl op te volgen, dat is de voorzitter van de CDU/CSU-fractie in de Bondsdag, Wolfgang Schüuble. Maar hij voelt zich nog jong. In verhouding dan. Konrad Adenauer was tenslotte al 73 jaar toen hij bondskanselier werd.

Stoiber heeft de nodige hobbels te nemen. Allereerst moet zijn CSU morgen bij de deelstaatverkiezingen boven de vijftig procent zien te blijven, en dat zal nog een hele toer worden. Zakt de partij onder die grens, dan zal Theo Waigel, minister van financiën in de regering-Kohl en CSU-voorzitter, zijn kans schoon zien en zijn aartsrivaal Stoiber een kopje kleiner maken.

Vervolgens moet de CSU over twee weken bij de Bondsdagverkiezingen ook een goed resultaat neerzetten. Voor de Beierse christen-democraten dreigt op twee fronten een oppositierol in Bonn, en vanaf volgend jaar in Berlijn. Er is een gerede kans dat er deze herfst een kabinet van SPD en Groenen aantreedt. Maar ook als er een brede coalitie van christen-democraten en sociaal-democraten komt, dreigt de CSU buiten de boot te vallen. De SPD van Gerhard Schröder regeert liever met alleen de CDU dan ook nog eens met de CSU erbij. Maar ook nogal wat CSU'ers voelen niks voor een bijrol in een kabinet waarin ze hooguit twee ministersposten mogen bezetten.

Stoiber hoopt op een bandwagon-effect: een goed resultaat morgen voor de CSU kan een mooie uitslag voor CDU én CSU over twee weken betekenen. In de Duitse pers wordt al geschreven dat de laatste hoop van Helmut Kohl en de hele partijtop om aan de macht te blijven op Edmund Stoiber gevestigd is. De CDU zou hem wel eens schatplichtig kunnen zijn en de gehaaide en ambitieuze politicus zal dat zeker uitbuiten.

Wie Stoiber ontmoet, denkt met een saaie intellectueel te doen te hebben. Een wat stijve man met een hoornen brilletje, netjes gekamde witgrijze haren, keurig in het pak, soms met een vriendelijke, maar vaak ook strakke blik. Hij kan echter flink uit z'n slof schieten als-ie z'n zin niet krijgt of wanneer een politieke tegenstander hem een loer draait.

Op zijn verkiezingscampagne gooit Stoiber alle remmen los. Met veelal overslaande stem overrompelt hij zijn gehoor met aanvallen op z'n opponenten. Na pakweg drie kwartier zegt hij: “Nog een laatste opmerking”, maar die term valt nog zeker tien keer. Uren kan hij aan het woord zijn, de man heeft een tomeloze energie en mist de gave van de beperking. Voor hem ligt een papiertje met wat aantekeningen, maar Stoiber praat het liefst voor de vuist weg. Zijn redes zijn in twee zinnen samen te vatten: de anderen deugen niet, en Beieren is de beste plek ter wereld om te wonen. Dankzij de CSU, vanzelfsprekend.

Hij is gek op zijn deelstaat, is er geboren en getogen, heeft er rechten gestudeerd (z'n proefschrift handelt over 'huisvredebreuk in het licht van actuele problemen'). Hij kan, als hij wil, het Duits met dat typisch zangerige Beierse accent spreken. “Beieren is mijn thuis, Duitsland mijn vaderland, Europa onze toekomst. Maar Europa zal nooit m'n thuis of m'n vaderland worden.” Stoiber is een euro-scepticus, heeft zich jarenlang laatdunkend uitgelaten over de euro, maar beseft inmiddels dat hij die eenheidsmunt niet meer kan tegenhouden.

In Beieren heeft hij ook carrière gemaakt. Een kwart eeuw geleden werd hij lid van de Landtag, het deelstaatparlement in München. Vier jaar later benoemde de toenmalige CSU-chef Franz Josef Strauss hem tot partijsecretaris, in Duitsland een zware politieke functie. In 1982 haalde Strauss hem naar zijn staatskanselarij waar hij eerst staatssecretaris en later minister werd.

Strauss is in alle opzichten zijn politieke leermeester. Van hem heeft Stoiber het machtsspel geleerd, hoe je vrienden in de politiek maakt en vijanden weet uit te schakelen. Er gaat geen toespraak voorbij, of de premier noemt de naam van zijn voorganger. Met respect, want 'Franz Josef Strauss heeft Beieren groot gemaakt'.

Stoiber heeft nog maar een gedeelte van de successen behaald die Strauss wist te boeken. Hij zal nooit zijn partij naar een stemmenpercentage van tegen de zestig weten te loodsen, zoals in de jaren zeventig en begin jaren tachtig gebruikelijk was. Voorlopig is Stoiber slechts minister-president. Geen partijvoorzitter, zoals Strauss was (Waigel zit hem in de weg) en nog geen minister in de bondsregering. Dat laatste kan echter snel gebeuren, als de CSU weer toetreedt tot een coalitie. Stoiber wordt voor diverse posten ministeriabel geacht.

Misschien overvleugelt hij Strauss nog eens en wordt hij bondskanselier. Al geeft hij op vragen over zijn politieke ambities steevast het antwoord: “Gelooft u mij nou, ik ben in m'n huidige functie zeer tevreden.”