Met de blik op oneindig een beetje doorlummelen

Orwelliaans of onzinnig? Dit is het laatste deel in een serie over het televisieproject Big Brother van Veronica.

Big Brother is sinds de zomer het onderwerp van gesprek op verjaardagen. Op de valreep van de eeuw werd de finale het best bekeken programma van 1999: 4,2 miljoen mensen keken toen Bart (23) donderdag rond middernacht na 105 dagen vrijwillige opsluiting als laatste bewoner juichend tussen het vuurwerk door over het tuinpad holde. Er is 3,8 miljoen keer gebeld om een stem door te geven, de internetsite van Veronica werd de afgelopen drie maanden 52 miljoen keer bezocht. Het duurste programma ooit in Nederland gemaakt, het kostte 10 miljoen gulden, leverde ruimschoots het dubbele op.

De avondvullende BB-uitzending kenmerkte zich zoals alle live-uitzendingen door een grootse knulligheid. In alle woonplaatsen van de drie finalisten Bart, Ruud en Willem stonden verslaggevers, die voornamelijk het gegil van omstanders registreerden. De oud-bewoners, negen in totaal, stonden ongelukkig opgedirkt voor de hekken in Almere de laatste drie op te wachten.

Bij Ruud ('Laat je niet gek makuh'), de meest geciteerde Nederlander van dit moment, biggelden de tranen over de wangen toen hij omringd werd door zijn stevige Brabantse familieleden. Zijn broer: ,,We hebben aanbiedingen jongen, we hebben keihard voor je gewerkt.'' Willem, die bij het publiek toch al niet lekker lag, vergat in de drukte zijn dochter die beteuterd met bloemen in haar hand stond. ,,Ga naar haar toe'', siste Karin, die al een week in de buitenwereld terug was, toen hij op haar af liep.

,,Jij moet hier vaak gestaan hebben'', zei Willem toen hij onder zijn ex-huisgenoten Martin ontwaarde, de bewoner die al na drie weken de real life-soap moest verlaten. Martin knikte goedig. Hij mag dan de minst bekende bewoner zijn, als eerste die het huis verliet is hij wel tot in Amerika op televisie geweest. Sabine, de 26-jarige Tilburgse die na een korte maar hevige affaire met winnaar Bart ongenadig door het publiek werd weggestemd, had voor de gelegenheid een enorme bos ingevlochten nep-haar. Bart kuste haar vluchtig en viel toen veel enthousiaster zijn broers en de oud-bewoners in de armen. De televisierelatie was al voer voor de roddelbladen (ze zou zelfs al zwanger zijn) en zal dat de komende maanden ongetwijfeld blijven.

Opvallend was het verschil in stemming binnen en buiten de prefabwoning in de uren voor de grote ontknoping. Om de schutting hadden zich honderden fans verzameld, binnen in het huis met de camera's ging Bart vlak voor de finale even op bed liggen en maakte Willem zich vooral druk over wanneer ze gingen eten. De aardappelen waren namelijk gaar. Waarom juist de mannen het zolang volhielden, is een veel gestelde vraag. Het antwoord moet waarschijnlijk niet al te diepgravend gezocht worden in man-vrouw-verhoudingen. De drie finalisten hadden vooral één talent: zij waren in staat om met de blik op oneindig maar een beetje door te lummelen en zich niet al te veel af te vragen.

Waren adverteerders in het begin huiverig, deskundigen hadden immers hel en verdoemenis over het experiment uitgesproken, na een paar weken wilden ze allemaal wel. De kosten van een spotje rond de uitzending stegen van 10 000 naar ruim 40 000 gulden. Al in mei, toen Trouw als eerste de plannen wereldkundig maakte, ontstond de eerste commotie. ,,De groepsdynamiek en het volslagen gebrek aan privacy kunnen ertoe leiden dat de deelnemers van zichzelf vervreemd raken en psychisch ziek worden'', schreef Prof. dr. Henk van der Molen in deze krant. In Zweden, waar al een dergelijk programma bestond, had immers een ex-bewoner zelfmoord gepleegd.

Het viel allemaal reuze mee. De redactie van het programma, onder leiding van oud-Story hoofdredacteur Hummie van den Tonnekreek, was vastbesloten aardig te zijn voor de aanvankelijk negen proefpersonen. Vooral omdat behalve psychologen, ook juristen waarschuwden voor schadeclaims. Als ze het moeilijk hadden, mochten de bewoners naar psycholoog Hans, als het eten op was, kregen ze toch nog pizza's en hamburgers. Belangrijker nog: de bewoners waren niet volledig afgesloten van de buitenwereld. Ze kregen post en bleven in voortdurend contact met de redactie in het zogenaamde kruis, de ruimte in het huis waar de camera's bediend werden.

Tot grote frustratie van de fanatiekelingen die het programma van uur tot uur ook nog op internet volgden, werd daar na een paar weken gecensureerd. Toen de regie even niet oplette, waren de bewoners in het holst van de nacht in de slaapkamer bezig hun ongenoegen te spuien. Ze spraken over 'wurgcontracten' die Veronica ze had laten ondertekenen. Het nieuws werd door internetters wereldkundig gemaakt en haalde alle kranten. Het zou de BB-hype tot grote hoogte opstuwen.

In plaats van blij te zijn met zoveel publiciteit, besloot Veronica 's nachts slechts nog het wel en wee van de kippen te laten zien: de camera's stonden permanent op de tuin gericht. Veelvuldig is er gespeculeerd over manipulatie van de beelden. Zeker is dat de regie heeft meegewerkt aan het ontstaan van de anti-Willem hype. Met een compilatie-filmpje van de kok waarin de kijker hem achter elkaar over iedereen zag roddelen, was de toon gezet: Willem is geniepig.

Een keer nog ging het mis: de bewoners, toen nog met z'n vijven, hoorden hoe in de regiekamer over hen werd geroddeld. ,,Als ze me eikel noemen ga ik naar huis'', schreeuwde Ruud. Bart vloekte zo hard dat het door de wanden van de prefabwoning te horen was en de schuif ging dicht. De regie bood de bewoners uitgebreid z'n excuses aan.

Veronica was tamelijk lief voor de bewoners, tot frustratie soms van kijkers. ,,Ze zouden sadistischer moeten zijn. Bijvoorbeeld een dag beloven niet uit te zenden en het dan toch doen'', opperde publicist Stephan Sanders in het VPRO-programma 'Het Blauwe Licht' halverwege het project toen ook intellectueel Nederland 'uit de kast' kwam. Zelfs NRC-Handelsblad nam een ingezonden stuk op van een BB-liefhebber.

Producent John de Mol bouwt meteen voort op zijn succes: al in februari begint op SBS 6 eenzelfde soort programma, 'De Bus'. Dat dat 'harder' wordt staat nu al vast, want de kandidaten moeten 6000 gulden borg betalen. Dat raken ze kwijt als ze de spelregels overtreden of vroegtijdig opstappen. Want De Mol heeft geleerd van BB, dat halverwege met het vertrek van Tara, Bianca en Mona dreigde in te storten. De Duitse zender RTL 2, die het Big Brother-concept gekocht heeft, heeft al aangekondigd veel extremere types in het huis te zetten. Zo kalm als Big Brother zal real life-televisie nooit meer worden.