De schuld of de noden

Zodra PvdA-staatssecretaris Vermeend zijn grote belastinghervorming door de Tweede Kamer heeft geloosd, komt de coalitie toe aan de volgende kwestie: wat te doen met het begrotingsoverschot?

De voorbereiding van de discussie is in volle gang. VVD-minister Zalm heeft zijn ambtenaren gevraagd alle mogelijke oplossingen op een rijtje te zetten. En bij de PvdA zijn er werkgroepen in het leven geroepen om de 'intelligente investeringsplannen' uit te denken die fractievoorzitter Melkert eerder aankondigde.

Buiten de politiek is het debat al losgebarsten. De ene na de andere autoriteit -van president Duisenberg van de Europese Centrale Bank tot directeur Don van het Centraal Planbureau- doet een duit in het zakje. De prijs voor de meest opmerkelijke bijdrage gaat ongetwijfeld naar voormalig PvdA-econoom en topambtenaar Sweder van Wijnbergen, die in NRC Handelsblad VVD-leider Dijkstal vergeleek met de Roemeense ex-dictator Ceaucescu. Dijkstal zou net als Ceaucescu de staatsschuld (in Nederland 528 miljard gulden) tot nul willen reduceren. Hetgeen de VVD'er overigens ontkent: een verlaging met eenderde zou al heel mooi zijn.

Aan het Binnenhof zijn dergelijke grote woorden niet te horen. Weliswaar dreigde Dijkstal onder de kerstboom even met een kabinetscrisis voor het geval iemand van plan was de begrotingsdiscipline van Zalm overboord te kieperen, maar erg serieus werd die mededeling door de coalitiepartners PvdA en D66 niet genomen. We komen er met z'n drieën wel weer uit, is de geruststellende boodschap uit het paarse kamp. ,,Onze wensen verschillen niet zo gek veel'', zegt VVD-kamerlid Van Beek. ,,Alleen staan ze nog niet in precies dezelfde volgorde.'' Ook premier Kok liet weten dat de lijstjes best te combineren zijn: ,,Alles is belangrijk. De lastendruk van mensen is te hoog. De staatsschuld verder verlagen is natuurlijk prima. En er is behoefte aan meer uitgaven voor zorg, onderwijs, veiligheid en armoedebestrijding.''

Dat neemt niet weg dat PvdA, VVD en D66 nog heel wat uren onderhandelen wachten voor zij een mix van staatsschuldreductie, lastenverlichting en investeringen hebben gevonden waarin iedereen zich kan vinden. De bestaande afspraken bieden onvoldoende houvast sinds Zalm officieel heeft laten weten dat Nederland voor het eerst in 23 jaar geld over heeft op de begroting. Weliswaar gaat het daarbij niet om enorme bedragen -waarschijnlijk zo'n twee miljard gulden- maar voor de succesvolle VVD-minister voldoende reden om een forse taart te laten aanrukken.

Tegelijkertijd moet Zalm zich echter ook schrap zetten, omdat zijn begrotingsbeleid op de golven van de economische groei anderhalf jaar na de kabinetsformatie alweer kwetsbaar dreigt te worden voor aanvallen van buiten. Tenminste één toverformule uit het regeerakkoord -die bepaalt dat inkomstenmeevallers voor de helft naar lastenverlichting gaan en voor de helft worden gebruikt om het tekort te lenigen- is uitgewerkt. Een financieringstekort dat er niet meer is kun je ook niet wegwerken, redeneren PvdA en D66.

VVD'ers vrezen dat de PvdA uit een traditionele sociaal-democratische reflex zal proberen zich onder de befaamde Zalm-norm uit te wurmen. De liberalen geloven heilig in Zalms strikte scheiding tussen uitgaven en inkomsten. Onder eerdere kabinetten was het gebruikelijk om extra inkomsten tussentijds te gebruiken voor nieuwe uitgaven. Als de belastingopbrengst vervolgens tegenviel, volgden er pijnlijke bezuinigingen. Die ellende nooit meer, is het credo van Zalm.

PvdA'ers doen pogingen de VVD-bewindsman gerust te stellen. ,,Wij hebben geen behoefte hier een grabbelton neer te zetten waar iedereen omheen danst'', zegt financieel specialist Crone. ,,Je moet maar één keer per jaar beslissen over de begroting.'' Op hun beurt bezigen ook VVD'ers vredelievende taal. Zij wijzen erop dat er, als de huidige uitbundige economische groei aanhoudt, zelfs binnen de spelregels van Zalm vele miljarden vrijvallen voor extra investeringen in zorg, onderwijs, veiligheid en infrastructuur. Die zijn afkomstig uit uitgavenmeevallers, omdat de staat bijvoorbeeld minder geld kwijt is aan werkloosheidsuitkeringen.

In de discussie die rest binnen de coalitie staan twee visies tegenover elkaar. In die van de VVD, ligt de nadruk op de maatschappelijke noden in de wat verdere toekomst. De liberalen zetten in op versnelde verlaging van de staatsschuld, die jaarlijks 30 miljoen aan rente opvreet. Met het geld dat door die aflossing vrijvalt, kunnen de snel oplopende kosten van vergrijzing worden opgevangen. PvdA en zeker D66 spreken dat niet tegen, maar benadrukken dat er ook in het heden veel te doen is. Daarbij wijzen zij op de schrijnende tegenstelling tussen 'publieke armoede en private weelde'. D66'er Bakker drukte het tijdens het kamerdebat over de zogenoemde Najaarsnota zo uit: ,,Het is niet uit te leggen dat de economie alle records breekt en dat ondertussen de wachtlijsten blijven bestaan.''

Het woord lastenverlichting valt in deze hele discussie opmerkelijk weinig. CDA, D66 en GroenLinks willen er voorlopig van af en zelfs de VVD erkent inmiddels ruiterlijk dat dit instrument zijn grenzen heeft. ,,Als aanjager van de economie is lastenverlichting bij de huidige groei natuurlijk niet meer nodig'', zegt VVD'er Van Beek. ,,Je moet de schadelijke effecten ook meewegen, zoals het gevaar van oververhitting.''

In de nieuwe begrotingsmix van Paars II komt lastenverlichting waarschijnlijk op de derde plaats. De politieke strijd gaat vooral tussen schuldaflossing en 'leuke dingen voor de mensen'. Het is goed mogelijk dat in het uiteindelijke compromis ook een eenmalige tussentijdse verhoging van het uitgavenniveau is opgenomen, omdat de economische sneller groeit dan twee jaar geleden beraamd. Ook Zalm zal dat niet beschouwen als potverteren.