Harde controverses begeleiden reis van transgene sojaboon over de wereld

Tijdens zijn gang over de wereld blijven controverses de genetisch aangepaste sojaboon achtervolgen. Van het Amerikaanse laboratorium tot in de pot mayonaise op de Hollandse keukentafel is zijn bestaan omstreden.

Laat het erfelijk materiaal van planten met rust, vinden sommigen. Genen staan aan de basis van het leven, gerommel daarmee is voor hen over de grens van wat ethisch toelaatbaar is. In Nederland gaan milieugroepen - zoals Greenpeace, Natuur en milieu en Milieudefensie - niet zo ver. Genetische aanpassing van planten mag wel, maar alleen als het milieu daarmee opschiet, is hun opvatting.

Is dat bij deze sojaboon het geval? Nee, roepen de milieu-activisten. Hun wantrouwen is al voor de geboorte van de vrucht gewekt. Want de moeder van de transgene boon is de Amerikaanse chemiereus Monsanto. Dit concern levert ook de onkruidverdelger waartegen het zaad resistent is gemaakt. Hoe meer bonen de grond in gaan, hoe meer Roundup Ready, zoals dit gif heet, wordt verkocht. Monsanto zal er alles aan doen om mogelijke risico's bij gebruik van de nieuwe boon te verdoezelen, vreest de milieubeweging.

Van de laboratoria van Monsanto komt het sojaboontje in de aarde van een Amerikaanse boer. Dat gebeurde vorige zomer voor het eerst op grote schaal. De Amerikaanse autoriteiten zien geen verschil tussen aangepaste en traditionele bonen en keuren ze goed. Op twee procent van het totale soja-areaal in de VS - waar Nederland een groot deel van zijn soja vandaan haalt - worden genetisch aangepaste varianten ingezaaid.

Veelbelovend

Het plantje komt op. De resultaten zijn veelbelovend. Waar de boer eerst een mix van giffen gebruikte bij de teelt van 'gewone' soja, kan hij nu bijna alleen volstaan met Roundup. Dat maakt de teelt met transgene bonen voordelig. Uit bestellingen voor het komend oogstjaar blijkt dat zeker tien procent van de totale soja-oogst in de VS uit genetisch veranderde sojabonen zal bestaan.

Terwijl het plantje op het veld groeit, houdt de milieubeweging het hart vast. Dit is het moment waarop de schade aan het milieu plaatsvindt. Roundup is een gemeen goedje, zegt Lucas Reijnders van de stichting Natuur en milieu. Als de traditionele soja-plantjes opkomen kan het niet meer gebruikt worden. Omdat het mét het onkruid, ook de soja vernietigt. De genetisch aangepaste soja is resistent tegen Roundup en groeit onverstoord verder. Reden voor boeren om eens lekker met de gifspuit bezig te gaan, vreest de milieubeweging. Ook voor de gezondheid van de boeren die met dit gif werken, vreest de milieubeweging.

Onzin, zegt de Nederlandse voedingsmiddelenindustrie. 'Nieuwe soja leidt tot lager gebruik onkruidbestrijdingsmiddelen', kopte nog deze week een persbericht van het Productschap voor margarine, vetten en oliën (MVO), dat de introductie van biotech-soja voor de Nederlandse voedingsmiddelenindustrie begeleidt. Het MVO haalt een onderzoek aan dat aantoont dat boeren gemiddeld 10 tot 40 procent minder herbiciden gebruiken bij de teelt van transgene soja. Omdat de boer nu alleen hoeft te spuiten als er een onkruidprobleem is, bijvoorbeeld als het veel regent. Bij gewone soja moest de aarde al voor de komst van de plantjes fiks chemisch bewerkt worden, om preventief onkruid te bestrijden.

De plantjes komen van het veld. Voor de transgene Amerikaanse boon op een schip dat naar Europa vaart belandt, komt hij in verschillende silo's terecht. Reden voor alweer een controverse. Want is het mogelijk om twee gescheiden kanalen te houden tussen transgene en traditionele soja? De milieubeweging denkt van wel. Daarin wordt zij gesteund door een anonieme soja-boer en -handelaar die deze week in Trouw meldde dat een concern als Unilever best een bestelling kan doen voor niet aangepaste soja en dat die ook geleverd zal worden.

Maar het MVO zegt deze mogelijkheid onderzocht te hebben. De silo's waarin de traditionele sojabonen terechtkomen, worden ook gebruikt voor de genetisch aangepaste bonen. Al maak je harde afspraken over het reinigen van die silo's of anderzins gescheiden houden van de twee stromen, het werkt niet. Honderd procent zekerheid dat er in een lading niet toch een genetisch veranderd boontje terecht komt, is niet te geven. De overgrote meerderheid van de soja op de Amerikaanse markt is inmiddels gemengde soja, en de voedingsmiddelenindustrie kan zich daaraan niet onttrekken, stelt het MVO.

De transgene sojaboon komt in zo'n grote bulkcarrier in Rotterdam of Amsterdam aan. Hij loopt even kans geënterd te worden door een actieschip van Greenpeace, maar zijn import is legaal. Uiteindelijk belandt hij in de fabriek. Daar wordt de boon 'gecrushed'. De olie en de eiwitten worden gescheiden. Om vervolgens, apart, te verdwijnen in meer dan 20 000 verschillende levensmiddelen.

Het deeltje van de boon dat olie is geworden, is oorzaak van het zoveelste strijdpunt. Staatssecretaris Terpstra (volksgezondheid) zei het deze week nog in de Tweede Kamer: de olie uit een genetisch aangepaste boon is chemisch identiek aan die van een traditionele boon. Dat betekent dat aan soja-olie niet te zien is of deze van transgene afkomst is. Op het etiket van een product waarin soja-olie zit, hoeft de fabrikant daarom niet te melden of die olie ooit uit een genetisch aangepaste boon kwam. Want dat etiket is toch niet te controleren. Ook de Consumentenbond stemt met dit oordeel in.

Razend

De milieubeweging is razend. Die vindt op dit punt TNO Voeding, een onafhankelijk wetenschappelijk instituut, aan zijn zijde. TNO ontwikkelt in opdracht van het ministerie voor volksgezondheid een test waarmee in een eindproduct (zeg een potje pindakaas) bekeken kan worden of er genetisch veranderd soja-eiwit in zit. Nadere bestudering van de boon leert dat transgene olie niet helemaal identiek is aan gewone olie, zeggen TNO en milieuactivisten in koor.

Hoe het ook zij: de transgene olie verdwijnt in producten als mayonaise, pindakaas, kant-en-klaar-maaltijden en margarine - in totaal 50 procent van de verpakte levensmiddelen - zonder dat de consument daarvan op de hoogte wordt gesteld, beslist de staatssecretaris. Het eindigt zijn carrière anoniem aan de Hollandse keukentafel.

Bij het deel van de biotech-boon dat eiwit is, ligt dat anders. Soja-eiwit zit in tahoe, brood, soepen, babyvoeding, pizza's. Etiketten van deze producten zullen wél vermelden waneer er genetisch veranderde sojabonen aan ten grondslag liggen. Daarover onstaat nu eens geen controverse: politiek, industrie en milieubeweging zijn blij dat dit vanaf 1 april geregeld is.

Maar aan de lijdensweg van de transgene sojaboon komt geen einde. De etikettering van zijn eiwit loopt vertraging op. TNO Voeding meldt dat de test om in het eindproduct te controleren of er inderdaad in het potje zit wat op het etiket vermeld staat, niet op tijd afkomt. Eén april haalt de industrie wel, maar TNO niet. Het wordt minstens zo'n twee of drie maanden later.