Het wordt een harde formatie

Het is enigszins bevreemdend dat hoewel dezelfde drie partijen zich opmaken om een kabinet te vormen, de politieke omstandigheden vergeleken met het electorale keerjaar 1994 ingrijpend zijn gewijzigd. Alleen daarom al zal het tweede paarse kabinet, zo dat er komt, anders zijn dan het eerste. In hoeverre de stijl zal verschillen, hangt sterk af van het verloop van de formatie. Gaat het vlot en slagvaardig of wordt het een hard en langdurig gevecht?

De spectaculairste verandering in de politieke constellatie geldt de positie van de VVD in samenhang met die van het CDA. In kwantitatieve zin is tussen deze partijen, die in de naoorlogse jaren steeds meer elkaars electorale concurrenten werden, in acht jaar tijd de wereld op z'n kop gezet. De christen-democraten verloren bij twee opeenvolgende verkiezingen 25 zetels, de VVD won in dezelfde periode zestien zetels. Het resultaat is dat de christen-democratie bijna is gehalveerd en de liberalen zich bijna hebben verdubbeld.

De afgelopen dagen is er al dikwijls een vergelijking getrokken met de jaren zestig, toen de katholieke KVP bij drie opeenvolgende verkiezingen 23 zetels kwijtraakte. Het lijkt wel of we nu een tweede stroomversnelling meemaken in het proces van ontzuiling en secularisatie. De kerken hebben zichzelf de afgelopen jaren weer sterk in beeld gebracht met acties tegen het asielbeleid, de armoede, de 24-uurseconomie en het geweld op straat, maar die beweging heeft zich politiek niet vertaald in winst voor de christelijke partijen.

Meer nog dan het kwantitatieve verlies, komt dat zwaar aan, omdat het erop duidt dat het tegengeluid in de welvarende samenleving op rotsige bodem valt. Dat hoeft niet aan de kerken te liggen. Het CDA maakte het de kiezers wel erg moeilijk met een sociaal en humaan gezicht op het materiële vlak, maar een grimmig, zelfs hard gezicht in zaken van asiel en recht en orde, gesymboliseerd in het voorstel om kinderen vanaf tien jaar onder de werking van het strafrecht te brengen en het gekoketteer met een aanpak van wetsovertreders onder het motto zero tolerance naar Amerikaans voorbeeld. Het is verre van denkbeeldig dat nogal wat kiezers de partij in die spagaat niet konden of wilden volgen.

Ook de blokvorming van RPF en GPV - te aarzelend om echt indruk te maken - heeft het tij niet kunnen keren. De orthoxe SGP heeft er een restzetel bijverdiend, maar van het enorme verlies van het CDA hebben de drie partijen bij de afgelopen twee verkiezingen niet of nauwelijks geprofiteerd. De meeste kiezers zijn overgestapt naar de seculiere partijen. Trekken we nog een keer de vergelijking met 1989 dan valt op dat de VVD zeer fors is gegroeid - een groei die structureel lijkt. D66 is een klein beetje vooruitgegaan, de PvdA per saldo vier zetels achteruit. Dat relativeert enigszins de overwinning van de partij, temeer daar die vooral is te danken aan de populariteit van premier Kok. Hoewel opnieuw de grootste partij, moet de PvdA dus op haar hoede blijven en waken voor overmoed. Wat het CDA na het terugtreden van Lubbers is overkomen, kan ook haar gebeuren na Kok.

Een directe reden voor de PvdA om alert te zijn, is de toegenomen concurrentiekracht aan haar linkerzijde. Er mag op worden gerekend dat GroenLinks en SP, die na hun klinkende overwinningen blaken van zelfvertrouwen en in Rosenmöller en Marijnissen gehaaide debaters hebben, de coalitie zwaar zullen bestoken om de PvdA onder druk te zetten. Gaat het om kwesties in de sociale sfeer, dan zullen CDA, GPV en RPF de stootkracht nog vergroten. Op sociaal en milieuterrein is, gezien de virtuele meerderheden in de Kamer, een spervuur van initiatief-wetsvoorstellen vanuit de oppositie te verwachten.

Voor VVD-leider Bolkestein is dit perspectief reden nu al met kracht aan te dringen op een regeerakkoord dat zoveel mogelijk zaken met afspraken dichttimmert. Hij is bang dat anders de PvdA in de verleiding zal worden gebracht overspel te plegen en hij alleen komt te staan. Indachtig het woord van Lubbers dat regeerakkoorden 'gestold wantrouwen' zijn, kunnen we dus wel nagaan hoeveel vertrouwen de liberalen in hun coalitiepartner hebben.

Ze zien er zelfs geen been in het in de vorige periode zo krachtig beleden dualisme op te offeren aan een akkoord, dat van Annemarie Jorritsma, de eerste vrouw van de liberalen, de omvang van een bijbel mag hebben. Bolkestein deed in navolging van zijn politieke voorvader Oud veelvuldig een beroep op het dualisme om zijn kritiek op onderdelen van het kabinetsbeleid te legitimeren. Afgelopen donderdag sprak hij ineens van 'een praktische benadering' van dit staatkundige leerstuk, als wilde hij demonstreren hoe soepel van geest een liberale Amsterdamse koopman is.

Met de inzet van de VVD is al aangegeven hoe groot het verschil in uitgangspunt is tussen nu en vier jaar geleden. Het eerste paarse kabinet ging van start onder de belofte de dialoog met het parlement en de samenleving te herstellen. Dat was een reactie op het naar binnen gerichte, bijna autistische derde kabinet-Lubbers van CDA en PvdA, dat om die reden zoals Van Mierlo het uitdrukte 'van niemand was'. Als de VVD voluit haar zin krijgt, dreigt een herhaling en zal paars II een overlevingstocht worden van een coalitie die alleen met zichzelf bezig is. Die veronderstelling loopt echter al ver op de zaken vooruit. De directe consequentie van de liberale positie is dat er in de komende weken over elke denkbare kwestie die tot tweespalt kan leiden tot in twee cijfers achter de komma moet worden onderhandeld.

Dat duidt op een lange formatieduur, want de PvdA van nu is een andere dan de PvdA van vier jaar geleden. Toen begon de partij aan het paarse regeeravontuur na een zwaar verkiezingsverlies en een diepe crisis in de eigen gelederen over de WAO, nu kan zij aan de slag met acht Kamerzetels extra, hervonden zelfvertrouwen en een politiek leider die aan gezag en statuur heeft gewonnen. Dat maakt een heel verschil. Ook om zich de versterkte linkse oppositie van het lijf te houden, zullen de sociaal-democraten hun winst politiek willen verzilveren.

PvdA-voorzitter Adelmund drukte dat verlangen uit in de nogal onheilspellend klinkende uitspraak 'de kiezer heeft ons het vuur op de rug gelegd'. Kok zal er wel voor waken dat de passie die Adelmund predikt, niet doorschiet - de partij heeft het lesje van 1977 wel geleerd. Maar dat neemt niet weg dat het in de onderhandelingen hard tegen hard zal gaan.