'Niet de architect maar het leven heeft altijd gelijk'

Een opera die niet handelt over personages en hun moeizame relaties, maar over de perikelen van een Amsterdamse wijk: dat is een noviteit. Morgen gaat in Theater Bellevue 'De Bijlmer Opera' van componist Jacques Bank en librettist Fer Bank in première.

De gebroeders Bank woonden lange tijd in de Amsterdamse probleemwijk en konden hun opera dan ook baseren op persoonlijke ervaringen. ,,Het idee voor een opera over de Bijlmermeer kreeg ik al een hele tijd terug - begin jaren tachtig geloof ik.'' Componist Jacques Bank herinnert zich de aardse aanleiding nog goed.

,,Ik fietste door de Bijlmer waar de fietspaden opengebroken lagen. Een jongen was buiten zijn steel-drums aan het stemmen, een moeder probeerde zich met haar kinderwagen een weg te banen door het zand en er was ook nog een demonstratie aan de gang. Ineens begreep ik dat er een groot gat was tussen de idealistische plannen die bestuurders en architecten over de Bijlmer hadden geventileerd en de werkelijkheid van het dagelijkse leven daar.

De maakbaarheidsidealen van toen hebben iets dwingends gehad. In de trant van: als je het zó doet, dan wordt je gelukkig! Niets is minder waar gebleken in de Bijlmer. Onlangs zag ik daar bij winkelcentrum Kraaiennest een spreuk op een muur gekalkt. 'Wij eisen geluk!' Dat vind ik een mooi koekje van eigen deeg naar de bestuurders die de Bijlmer bedacht hebben.''

Bank zegt overigens zelf met heel veel plezier in de Bijlmermeer gewoond te hebben. Hij vindt de wijk op zich niet mislukt, maar het idee erachter wel. ,,Ik hou van die wijk. Er heerst een heel aparte sfeer en ik heb me er nooit bedreigd gevoeld. De opera is dan ook niet ontstaan vanuit mijn eigen onvrede. Het is in zekere zin wel een sombere opera geworden, maar er zit ook veel lol in.

Burgemeester Van Hall hield in 1966, toen de eerste paal de grond in ging, een toespraak. Die toespraak is nu een aria. Van Hall pareerde in die rede alle kritiek en wist zeker dat zijn tegenstanders hem later gelijk zouden geven. Die tekst is - nu de afbraak van de Bijlmer begonnen is - heel ironisch. Van Hall sprak toen ook de onsterfelijke woorden: 'Geen paal gaf mij groter voldoening' en daar heb ik een meezinger in D-groot van gemaakt. Door de muziek kun je een tekst goed sturen. Met regisseur Peter de Baan kon ik het vanaf het begin direct goed vinden; bij de eerste kennismaking met de opera schoot hij op alle goede momenten in de lach.''

Bijzonder aan 'De Bijlmer Opera' is dat bijna alle teksten gehaald zijn uit bestaande documenten. Interviews, buurtblaadjes en persberichten van burgemeesters werden doorgespit. Veel hadden de makers aan het boekje 'Van Bijlmermeer-polder tot Amsterdam Zuid-Oost' van Evert Verhagen, zelf oud-Bijlmerbewoner. ,,Het maken van de opera is een vijfjarig proces geweest; vijf jaar voor vijf kwartier muziek! Het libretto heeft ongeveer dertig verschillende versies gekend. Mijn broer Fer en ik wisten wel direct wat we wilden. We hadden een goed gevoel over het gebruik van die authentieke teksten, maar toch misten we steeds iets. We wilden er een soort Grieks noodlotsdrama van maken, omdat we vonden dat de idee achter de Bijlmermeer vanaf het begin gedoemd was te mislukken. Dat noodlotsidee heeft uiteindelijk vorm gekregen in de persoon van de onheilsprofetes Cassandra.''

Jacques Bank heeft een grote voorliefde voor de componist Hector Berlioz. In 1994 ging zijn grote compositie 'üpisodes de la vie d'un artiste' - een soort koorsymfonie over Berlioz - bij het Rotterdams Philharmonisch Orkest in première. Het is dan ook niet verwonderlijk dat Bank zijn onheilsprofetes vond in Berlioz' opera 'Les Troyens'. ,,Deze Cassandre van Berlioz waarschuwt de bewoners van Troje voor het onheil, voor het vuur dat uit de lucht zal komen. De teksten die zij zingt zijn als het ware direct van toepassing op de bewoners van de Bijlmer. Haar Franse teksten, die Berlioz baseerde op het Latijn van Vergilius, zijn bij ons in het Nederlands vertaald. In 'De Bijlmer Opera' is Cassandra een zwervende bag-lady met winkelwagentje.''

,,Of de muziek van 'Les Troyens' terug te horen is in 'De Bijlmer Opera'? Zo direct kan ik dat niet aangeven, maar Berlioz heeft mijn hele wezen beïnvloed. Hij gebruikt in zijn muziek heel vaak de Seufzer, een klaaglijk klinkende dalende halvetoonsafstand, die ook in deze opera dikwijls te horen zal zijn. Als basis voor de muziek heb ik een noodlotsmotief van drie tonen gecomponeerd, wat te vergelijken is met het idée fixe dat Berlioz in zijn 'Symphonie fantastique' introduceerde.''

Een componist begint niet zomaar aan een compositie. Bank kreeg van het Fonds voor de scheppende toonkunst de kans de opera te schrijven. Daardoor kon Bank aan het verzoek van Orkest de Volharding voldoen, dat hem in 1995 om ideeën had gevraagd voor een project. Bank had ideeën te over en zo is het project echt gaan rollen. Maar waarom juist een opera gecomponeerd?

,,Mijn muziek, die ik als dramatisch en expressief zou willen karakteriseren, hoort in de opera. Ik had al eens een opera gemaakt en dat voelde toen alsof ik thuiskwam. Voor opera componeren, dat is echt mijn pakkie-an. Ik hou van dramatische spanning en van directe emotionele taal. De dramatiek wordt in deze opera niet geschuwd; alle paardenmiddelen worden gebruikt. Opera moet een klein beetje ordinair zijn. De weerzin tegen de negentiende eeuwse opera die sommige hedendaagse componisten voelen, deel ik helemaal niet. Ik heb juist veel geleerd van Verdi.''

De vliegramp in de Bijlmer speelt uiteraard een rol. Je kunt om een paar dingen absoluut niet heen als je een opera over de Bijlmer maakt, vindt de componist. Het idealisme, de snelheid waarmee gebouwd werd, de leegstand, de multiculturaliteit en de vliegramp. Het neerstorten van de El-Al Boeing voegde zich automatisch in de ideeën over de opera, die toen al meerdere jaren vorm aan het krijgen waren. ,,De vliegramp heeft een symbolische functie. Het is het einde van een ideaal. Opvallend met hoeveel energie men met de sloop van Bijlmer is begonnen na de ramp. De plannen daarvoor lagen er al heel lang. De opera eindigt met het neerkomen van het vliegtuig, maar op een abstracte manier. Daarna volgt een Requiem, in eerste instantie voor de slachtoffers, maar overdrachtelijk ook voor het ideaal.''

,,Ik fiets nog weleens door de Bijlmer, maar ik raak er steeds vaker de weg kwijt. Ik denk weleens aan een uitspraak van Le Corbusier over de functionele stad: 'Het leven heeft altijd gelijk, de architect ongelijk'.''

De Bijlmer Opera van Jacques en Fer Bank is van 17 t/m 30 januari (behalve 24 januari) te zien in Theater Bellevue in Amsterdam. Aanvang 20.30 uur (zondag alleen matinee om 15.00 uur). Regie voert Peter de Baan, de decors zijn van Siet Zuyderland. Uitvoerenden: Marjanne Kweksilber (sopraan), Charles van Tassel (bariton), Frans van Deursen (acteur), het Nederlands Zangtheater (instudering Anthony Zielhorst) en Orkest de Volharding onder leiding van Ernst van Tiel.