Boris Jeltsin koos het moment weloverwogen

Boris Jeltsin, pafferig en opgeblazen door alle hartproblemen, krijgt er slechts met moeite een hele zin uitgeperst. Maar de ex-president heeft zijn gevoel voor politiek stuurmanschap nog steeds niet verloren.

De hele wereld wachtte vrijdag gespannen af of de Russische kernraketten en -centrales het verspringen van alle negens naar nullen overleefden. Het Kremlin kwam met een heel andere verrassing. Die was vrijdag compleet. Om elf uur 's ochtends zond het staats-tv-kanaal, RTR, Jeltsins nieuwjaarsboodschap uit, waarin hij zijn vervroegde terugtreden en overdracht van volmachten aan waarnemend president Vladimir Poetin bekendmaakte. Pas een uur later pikten andere tv-zenders het op.

Jeltsin heeft het tijdstip goed gekozen. Het nieuwe jaar wordt in Rusland altijd uitbundig ingeluid. Als iedereen is bekomen van zijn kater, begint op 7 januari het Russische kerstfeest. Voorzover Jeltsins vertrek een schok teweeg zou brengen, wordt die nu gedempt in een waas van alcohol. Kranten verschijnen deze week niet, dus de pers zal eventuele onrust niet aanwakkeren.

En Jeltsin kan nu zelf feest gaan vieren. Maar dat is bijzaak: niets zou de president beletten het komende half jaar, tot aan de originele datum van de presidentsverkiezingen, rustig op zijn datsja te blijven, het dagelijkse werk wordt immers toch al door Poetin gedaan. De afgelopen dagen ging de premier zelfs steeds meer ceremoniële taken verrichten, zoals het uitreiken van medailles en het ontvangen van de oudjaarsgasten in het Kremlin.

Jeltsin heeft heel bewust juist nu afstand gedaan van zijn functie. De belangrijkste redenen daarvoor hebben uiteraard een politieke achtergrond. Zoveel mogelijk de weg naar het presidentschap effenen voor Poetin, dat is wat Jeltsin vrijdag beoogde. 'De eerste president van Rusland', zoals hij hier nu consequent wordt genoemd, heeft daar zelf groot belang bij. Als ex-president behoudt hij onder Poetin al zijn privileges, en is hij gevrijwaard van vervolging voor zijnmisstappen. Bij Poetins voorgangers had hij dat gevoel van veiligheid veel minder.

Door nu af te treden heeft Jeltsin de presidentsverkiezingen met drie maanden vervroegd. Dat is cruciaal, omdat de vruchten van de grote Poetin-euforie zo snel mogelijk geoogst moeten worden. Poetin lijkt nu op de top van zijn populariteit te staan. Dat kan snel veranderen. Het Russische volk is uiterst beïnvloedbaar en kan in een mum van tijd van mening veranderen. De scores van ex-premiers Jevgeni Primakov en Sergej Stepasjin gingen de laatste tijd als jojo's op en neer.

De kans lijkt klein dat de waardering voor Poetin voor 26 maart, als de verkiezingen worden gehouden, dramatisch zal dalen. De tijdspanne van drie maanden is overzichtelijk, een half jaar is al een stuk riskanter, zeker wat Tsjetsjenië betreft.

Poetin dankt zijn populariteit aan de 'anti-terroristische campagne' in de afvallige republiek Tsjetsjenië. Daarmee is zijn lot verbonden met de oorlog - en die loopt nu stroef. De leugens over de aantallen Russische gesneuvelden worden steeds groter. Hoe lang het volk dat pikt is onzeker. De strijd is nog niet gestreden, ook al probeert Moskou een andere indruk te wekken.

In de Tsjetsjeense bergen kunnen de Russen nog op zware tegenstand rekenen. Er is een grote hoeveelheid parachutisten neergezet om de grens met Georgië af te sluiten. Uiterst kwetsbaar zijn deze eenheden, die los van het reguliere leger opereren. Deze gewaagde operatie kan nog op een drama van formaat uitlopen.

De politieke risico's van de oorlog voor Poetin heeft Jeltsin verminderd. Ook heeft de ex-president de mogelijke gevaren verkleind van een confrontatie met het nieuwe parlement, dat half december werd verkozen. Het zal de komende drie maanden nog niet zo in de gaten lopen dat Poetin geen economisch programma heeft.

De dreiging bestond er verder uit, dat de communistische oppositie en de oppositie onder leiding van Primakov direct bij het eerste aantreden van de Doema een motie van wantrouwen tegen de premier zouden indienen. Vechtend voor zijn politieke leven zou Poetin dan de verkiezingen tegemoet gaan. Dat zou zijn presidentiële imago schaden.

Een motie van wantrouwen indienen tegen een premier die tevens waarnemend president is, ligt niet voor de hand. Alleen al om het feit dat het grondwettelijk volkomen onduidelijk is hoe een dergelijke procedure moet lopen.

Verder zal de Doema in het algemeen veel minder geneigd zijn ruzie te zoeken met Poetin, nu hij nóg 'presidentiabeler' is dan voorheen. Wie wil nu zijn relatie verpesten met de man die waarschijnlijk voor lange tijd de dienst gaat uitmaken in Rusland?