De plicht om havermout te eten

Voor zorgzame ouders is het een ramp wanneer hun kinderen weigeren hun havermoutpap naar binnen te werken. Eet toch door, het is voor je eigen bestwil. Voor zorgzame bestuurders is het een ramp wanneer burgers zomaar de prachtige plannen die voor hun toekomst ontworpen zijn, verwerpen. Sinds enige tijd beschikken burgers met het correctieve referendum over de mogelijkheid om dit inderdaad te doen. Soms leidt zo'n referendum, zoals bij de Amsterdamse en Rotterdamse stadsprovincie, inderdaad tot verwerping van bepaalde plannen.

Dat de politieke klasse over die uitslag woedend en verbitterd was, is begrijpelijk. Verontrustender is de wijze waarop deze nederlaag verwerkt wordt. In plaats van eens te overwegen dat het idee voor de stadsprovincie misschien toch niet zo goed, of de argumentatie zwak was, wordt de aanval ingezet op het instrument van het referendum zelf en, nog kwalijker, op de verstandelijke vermogens van de burger. Die zou eigenlijk te dom zijn om de ingewikkelde kwesties waarover beslist moet worden, te kunnen overzien en zich slechts door emoties laten leiden.

Burgemeester Patijn van Amsterdam heeft onlangs een nieuw aspect aan de strijd tegen het referendum toegevoegd, en tegelijk zijn minachting voor de burger op schokkende wijze geëtaleerd. Amsterdam wacht een nieuw referendum, over de bouw van huizen in het IJmeer (IJburg) deze keer, en het stadsbestuur vreest kennelijk een nieuwe nederlaag. Krampachtig probeert Patijn deze nederlaag af te wenden. In een interview in het blad NH (zie Trouw van maandag) suggereert hij dat referenda door 'rijke organisaties' gemanipuleerd kunnen worden, en dus eigenlijk 'ondemocratisch' zouden zijn. Met die 'rijke organisaties' doelt Patijn op de Vereniging Natuurmonumenten die zich tegen IJburg heeft verklaard en in alle openheid enige steun heeft verleend bij het verzamelen van de handtekeningen die nodig zijn om een referendum af te dwingen.

Het pikante is natuurlijk dat Natuurmonumenten destijds is ontstaan uit het verzet van enkele burgers tegen de plannen van de gemeente Amsterdam om van het Naardermeer, in het kader van de vooruitgang en het geluk van de mensheid, een vuilnisbelt te maken. Dat is levende democratie: burgers die zich verenigen om een krankzinnig plan van de overheid te verhinderen.

Patijns aanval op Natuurmonumenten verraadt een andere opvatting over politiek. Daarin staat de burger geïsoleerd tegenover de overheid en is het zijn burgerplicht om maar steeds zijn havermout te eten. In een democratie gaat het echter om het enigszins reduceren van het onvermijdelijke machtsoverwicht van de overheid. Daar hoort zelforganisatie van burgers bij. Hoe groot dat machtsoverwicht, en tegenwicht, noodzakelijk is, toonde Amsterdam zelf in de IJburg-kwestie aan. Naast alle ambtenaren die dagelijks bezig zijn IJburg te verkopen, werd nog eens meer dan een half miljoen extra gespendeerd “om een zodanig klimaat te creëren dat er bij de Amsterdamse bevolking weinig behoefte aan een referendum zou bestaan”. En dan klagen over de paar uitzendkrachten die meehielpen om handtekeningen op te halen. In Amsterdam noemen we dat een gotspe.

Patijn begrijpt zelf wel dat zijn aanval op Natuurmonumenten weinig hout snijdt. Daarom neemt hij zijn toevlucht tot een giftige suggestie. Als nu eens de georganiseerde misdaad steun zou verlenen aan een referendumverzoek, dan zou de democratie in problemen komen. De suggestie is duidelijk: Amsterdamse burgers zijn zo dom dat zij zich eenvoudig door de penose laten manipuleren. Hij 'criminaliseert' op voorhand als het ware alle tegenstemmers. Voor Patijn moet het een ramp zijn burgers te moeten besturen van wie hij zo'n lage dunk heeft. Voor Amsterdammers is het treurig zo'n burgemeester te hebben.