Journalistiek speelt dubbelrol in de democratie

Wat hebben dertig jaar aan democratische vernieuwingen opgeleverd? Wat is de staat van de democratie? En als die staat is opgemaakt, is het geen tijd om te kijken wat voor bestuur onze samenleving nodig heeft?

In een democratie draait alles om de mogelijkheid voor burgers om een oordeel te vellen over het beleid of het optreden, dan wel het gedrag van politici. De volksvertegenwoordiger is de enige, die z'n baas beneden zich heeft: de kiezer. Kiezer en gekozene zijn voor de informatie over wat er gebeurt, voor bijna honderd procent afhankelijk van de media.

Wie over een periode van vijftig jaar de mediaproductie bekijkt, ziet onmiddellijk de veranderingen in selectie van de onderwerpen, de wijze van benadering en de verschuiving in de waardering van de nieuwswaarde. De entertainmentswaarde is een steeds belangrijker criterium geworden. Die kan liggen in het schokkende of amuserende of in het dramatische. Nieuws ligt voornamelijk in wat niet loopt. Wat wel loopt heeft geen nieuwswaarde. Ook al is het een wonder dat iets loopt. Daardoor alleen al ontstaat een scheef beeld.

Alles wordt vertaald in termen van winnen en verliezen, van uitglijders, bananenschillen, morele verontwaardiging. Alles wat maar persoonlijk drama is. Dit komt niet alleen door journalisten, het komt in even grote mate van de politici. Als je voor honderd procent afhankelijk bent van de media om je kiezers te bereiken, dan moet je ook voldoen aan de voorwaarden om gecommuniceerd te worden. Dat betekent niet dat er door journalist of politicus ten behoeve daarvan meer gelogen wordt dan vroeger. Er wordt niet zo veel gelogen in de politiek. Dat wordt afgestraft. Daarom wordt er zoveel gedraaid. Het betekent wel dat politici hun boodschap afstemmen op de communicatiewaarde. Niet de feiten, maar de lading ervan en de ordening zijn vatbaar voor bewerking. Het verhaal is waar en het is niet waar. Adjectieven doen de waarheid wel geweld aan, maar vernietigen haar niet. Dus veel adjectieven. Je bent nooit teleurgesteld, maar zeer teleurgesteld, nooit boos maar razend, een verschil van mening is ruzie.

Daar komt nog bij dat geen enkel vraagstuk dat in de publieke sector wordt besproken, op ware grootte blijft. Juist omdat het voor massa-communicatie geschikt moet zijn, en alleen om het zichtbaar maken - en interessant - wordt alles uitvergroot. Hierdoor wordt de hanteerbaarheid van het vraagstuk verkleind en het vinden van overeenstemming voor een oplossing moeilijker.

Dit is een aangescherpt beeld en er zijn vanzelfsprekend veel uitzonderingen op. Maar de kern is deze: waar de organen van de democratie - regering, parlement, staatshoofd en het electoraat - hun opdracht, hun rechten en verplichtingen constitutioneel dan wel staatsrechtelijk omschreven hebben, is dat niet het geval voor die factor die al die organen met elkaar in verbinding brengt en zonder welke een democratie niet kan bestaan: dat is de vrije communicatiefunctie van de media. Dat kan ook niet, maar dat is wel het probleem. De media hebben geen verantwoordelijkheid voor het functioneren van de constitutie, hoewel ze daarin een sleutelrol vervullen. Hun drijfveren liggen in commercie en concurrentie.

Ik heb het gevoel dat de connotatie van de politiek door de burgers steeds negatiever wordt door de politieke cultuur binnen de driehoek regering, parlement en media. Bovendien legt die cultuur een zware druk op het bestuur zelf. Bewindslieden komen tijd tekort voor het grondig doordenken en uitzetten van hoofdlijnen van beleid. Aangezien de vrijheid van de pers binnen de grenzen van de wet een onaantastbaar gegeven is, zal de verbetering van die cultuur moeten komen uit wijziging van de relatie tussen regering en parlement.

Een nieuw feit is de stormachtige ontwikkeling van de informatica, die de verhouding tussen burgers onderling, maar vooral die tussen de burger en zijn gemeenschap drastisch gaat wijzigen. De grotere zelfredzaamheid van de burger maakt hem op veel terreinen veel minder afhankelijk van de gemeenschap of overheid.

Wordt het geen tijd dat we in het licht van deze nieuwe feiten en maatschappelijke ontwikkelingen eens gaan kijken naar wat voor een bestuur onze samenleving nodig heeft, en wat voor vernieuwingen moeten worden aangebracht om te voorkomen dat het woord democratie een lege huls wordt.