'Ik ben tot de grens gegaan'

De Tweede Kamer begint vandaag aan de onderwijsbegroting 2001. Zoals de laatste jaren gewoonte is, zal de malaise van personeelstekort en geldgebrek wel weer worden gezien als een uitvloeisel van het tijdperk dat Wim Deetman regeerde (1981-1989). Deetman spreekt over sponsoring, voorspellingen en het imago van onderwijs.

In het ruime atrium van het stadhuis vertelt een Haagse rapper op video dat hij ,,helemaal uit z'n kokosnoot gaat'', als hij na een korte afwezigheid weer in de Hofstad is. Onder de tv hangt een affiche van Jacobse en Van Es, de tv-Hagenezen uit de jaren tachtig, toen de broekriem strakker moest en er flink bez-inigd moest worden. (Late ze d'r eige wegbezuinige', zeiden de creaties van Van Kooten en De Bie). Deetman was toen minister van onderwijs, in een periode die wel de Winter van Deetman heet.

Nu is hij burgemeester van Den Haag. Hij heeft een sober ingerichte werkkamer, geheel in overeenstemming met de sfeer van het ijspaleis. Alleen de antieke klok, eentje die sprekend lijkt op het exemplaar dat in Zoetermeer in zijn ministerskamer stond, heeft iets van de voornaamheid van het vertrek van een eerste burger. Aan de muur hangt een groot doek van Kees van Bohemen, een Haagse avant-garde grootheid. Het is een ruimte van iemand die hedendaags wil inrichten, maar niet helemaal afstand kan doen van het verleden.

De burgemeester vindt het maar niks dat minister Hermans en staatssecretaris Adelmund scholen aanmoedigen op zoek te gaan naar sponsors en de ouderbijdragen te verhogen, zegt hij. ,,Je kunt daar pas over gaan praten als je echt voldoende in onderwijs investeert, niet om tekorten aan te vullen. Scholen in achterstandsbuurten kunnen niet beschikken over kapitaalkrachtige ouders en zijn dus in het nadeel als het om het aanboren van alternatieve geldbronnen gaat. Bovendien is er altijd een risico dat sponsors invloed willen hebben op de inhoud van onderwijs.''

Om het lerarentekort aan te pakken zou het paarse onderwijs-duo ,,tijdelijke financiële maatregelen'' moeten nemen. ,,In de jaren vijftig hadden we ook een lerarentekort en dat is toen door de liberale minister van binnenlandse zaken Toxopeus in de jaren zestig opgelost met verschillende salarisverhogingen.'' Deze ingreep werd bekend onder de naam Toxopeus-ronden. ,,Het zou nu ook weer kunnen, maar dan wel op tijdelijke basis.''

Aan het eind van het kabinet-Lubbers II in mei 1989 wilde de VVD nog meer bezuinigen op onderwijs, terwijl u toen al ingrepen had gedaan als het korten van de salarissen en het niet-vervangen van zieke leraren. Toen heeft u gezegd: als dat moet, 'dan zetten ze hier maar een vandaal neer'. Gaf u daarmee eigenlijk niet toe dat u zelf al te ver was gegaan? Aan zijn lippen ontsnapt een diepe zucht, hij staart even naar het plafond. Dan fel: ,,Ik dacht dat wel duidelijk was dat mijn opvolger, de PvdA'er Ritzen, substantieel meer heeft omgebogen dan ik. Ik heb altijd als een leeuw voor het onderwijs gevochten, maar ik ben wel tot op de grens gegaan. Dat was onze missie, de knip was leeg, de toestand van het land vroeg om sanering.'' Frank Sinatra's My Way is Deetman op het lijf geschreven. Spijt heeft de CDA-politicus eigenlijk nergens van, op enkele kleine dingetjes na misschien. De critici die hem de huidige onderwijsmalaise in de schoenen proberen te schuiven, noemt hij geschiedvervalsers. Spijt heeft hij ook niet van het beruchte HOS-akkoord. Omdat de begroting onderwijs voornamelijk uit salarissen bestaat, zag Deetman zich gedwongen hier te korten. Met de onderwijsbonden sprak hij af de inkomens van nieuwkomers met tientallen procenten te verlagen, zodat de zittende leraren werden ontzien. Wie eenmaal binnen was, hoefde dus niets te vrezen. De operatie heette eufemistisch herstructurering onderwijssalarissen, kortweg HOS. De boodschap van het HOS-akkoord aan jongeren was: kom maar niet in het onderwijs werken want daar valt weinig te verdienen. Bovendien vlieg je er als laatst binnengekomen leraar als eerste uit zodra het aantal leerlingen daalt. Het is toch waar dat het onderwijs lang heeft geleden onder de gevolgen van deze merkwaardige afspraak? Fel: ,,Dat bestrijd ik. Het is niet waar, alles wat zogenaamde deskundigen als Leo Prick (onderwijscolumnist en auteur van het boek Onderwijs op de divan, red.) daarover beweren is flauwekul. Ik heb afgezien van een verdere vergroting van de klassen, want dát wilde ik per se niet. Daarom werd een korting op de salarissen, een tijdelijke welteverstaan. Dit betekende voor jongeren een verslechtering, maar dat was op lifetime basis niet het geval. De keuze voor jongeren was op dat moment logisch: we zaten met een dalend aantal leerlingen en een lerarenoverschot.''

Wat is er dan misgegaan?

,,Het HOS-akkoord, de afvloeiingsvolgorde, dat alles heeft het vak niet geschaad. Het lijkt net of het louter een kwaaie overeenkomst was. De suggestie dat het Nederlandse onderwijs in crisis verkeert is trouwens uberhaupt zwaar overdreven. Uit elke internationale vergelijking blijkt dat we het heel goed doen. We zitten heus niet op het niveau van een derdewereldland, terwijl je die indruk wel zou krijgen als je de kranten leest. Waarom heeft trouwens niemand het ooit over gunstige onderdelen van het HOS-akkoord? De bonden gingen niet zomaar akkoord. Er zaten heel goeie dingen in voor leraren in het basisonderwijs, maar dat is iedereen vergeten. En de DOP-regeling, de onderwijs-vut. Nu nog krijg ik wel eens kaartjes van oud-docenten, die dankbaar zijn voor het doppen.''

En het lerarentekort dan? Ook in uw eigen stad kunnen scholen geen vervangers vinden en krijgen ze steeds meer moeite vacatures te vervullen. En het wordt nog veel erger de komende jaren.

,,Hier komen we op een cruciaal punt. Het onderwijs heeft het moeilijk omdat de arbeidsmarkt overspannen is. Het is niet meer dan logisch dat het onderwijs vaak achter het net vist wanneer de behoefte aan hogeropgeleiden zo groot is. Het was allemaal heel anders in de jaren tachtig, toen naderden we de één miljoen werklozen. Dat er simpelweg minder kinderen werden geboren had niemand in de hand.''

Maar u kon in die tijd de tekorten voorzien: de komende jaren stelt het massale vertrek van de baby-boomers - die voortkomen uit de geboortegolf van na de oorlog - de scholen voor enorme problemen, dat was toen al duidelijk. Toch heeft u toen geen maatregelen genomen.

,,Voorzien? De behoefte aan leerkrachten laat zich helemaal niet zo makkelijk voorspellen als wordt voorgesteld. Neem tandheelkunde. Het splinternieuwe gebouw in Utrecht, dat de ponskaart werd genoemd, moest dicht. Groningen ook, en de opleidingen in Amsterdam moesten worden samengevoegd. Dat heb ik gedaan op grond van voorspellingen van het ministerie dat toen WVC heette. Nu zijn ze inmiddels weer ge opend en is er een oplopend tekort aan tandartsen. Factoren als de behoefte aan opleidingen op de langere termijn en een vraag als: wie zal er na twintig jaar uitstappen, zijn zo lastig te voorspellen.''

Deetman gaat rechtop zitten. Strijkt over het vest van zijn 'eeuwige' driedelige kostuum. Aan alles is te merken dat Deetman niet is veranderd, maar de (onderwijs-)wereld wel. En wat zich daar afspeelt bevalt hem maar matig.

,,Inhoudelijk wordt er veel te weinig gedebatteerd. Waar ik me enorm aan stoor is het niveau van het huidige onderwijsdebat. Het gaat niet gaat om de echte vragen: wat gaan we doen met ict in het onderwijs? Dát is een kernvraag. In de Kamer hoor je alleen dat er in computers moet worden geïnvesteerd. Ik kan me nog herinneren dat ik begin jaren tachtig hier in Den Haag voor het eerst een kind achter een computer in de klas zag zitten. Het was een Marokkaans jongetje. Op dat moment was de vraag wat scholen met die computers moeten. In wezen is die vraag nog steeds aan de orde.''

,,De gevolgen van de introductie van computers voor het werk van de leraar, daar hoor je nauwelijks wat over. Het gaat over salaris en tekort, niet over het interessante aan het leraarschap. Of over welke k nsen de computer biedt. Wat het onderwijs ook hevig bezig zou moeten houden, is de andere rol die de leraar krijgt. Klassikaal lesgeven zal goeddeels verdwijnen. Individueel onderwijs zal toenemen. Dat zal de vraag met zich meebrengen hoe scholen de sociale vorming van leerlingen gaan invullen.''

Zodra het over onderwijs gaat in negatieve zin, wordt Deetmans naam genoemd. Dat doet hem nog steeds pijn, al uit hij dat zelden. Deetman kreeg tijdens zijn bewind te maken met een ongekende agressie - vooral van studenten. Tot lijfelijke aanvallen met tomaten en eieren aan toe. Met als dieptepunt de schop in de buik van een Amsterdamse actievoerder.

Hij lijkt het op de koop toe te nemen. Nee, echt giftig wordt hij van het verwijt dat hij destijds uit lafheid de confrontatie met de bonden niet aandurfde. En dat die bonden daardoor kans zagen goede zaken te doen voor hun eigen mensen en instemden met de maatregel de aanvangssalarissen van leerkrachten omlaag te halen. Want die jonge beginners waren toch geen lid van de bond. ,,Ik was nog geen jaar minister of het Malieveld stond hier al vol met boze leraren. En er werd ook nog een week gestaakt. Dat was nog nooit vertoond. Hoezo bang voor de bonden?''

Het klopt dat hij het last in, first out-principe - dat trouwens nog steeds bestaat - ongemoeid heeft gelaten. Maar ook dat heeft met angst voor de bonden niets te maken: ,,Wat hadden we dan moeten doen? Ik zie het nog steeds niet voor me dat je naar een oudere stapt en zegt: voor jou hebben we nu geen plaats meer.''

Toch heeft uw beleid er mede toe geleid dat jongeren geen trek hebben in een baan in het onderwijs en dat het imago erbarmelijk is.

,,Onderwijs is van oudsher conjunctuur-gevoelig. Je loopt altijd wat achter de ontwikkelingen aan. Gaat het goed met de economie, dan trekt het bedrijfsleven aan potentiële leerkrachten. Docenten worden dan zelfs uit de scholen gelokt. Duikelt de economie, dan wordt de belangstelling voor een baan bij de overheid altijd groter. Zeker het onderwijs mag zich dan verheugen op een grote aantrekkingskracht. Dat heeft alles te maken met het type arbeid. Je moet er iets voor voelen om het onderwijs in te gaan, met imago heeft dat niet te maken. Dat is bijzaak, het gaat om de inhoud. Maar daar wordt nu juist zo weinig over gesproken. Daar zit het hem in, zou ik willen zeggen.''