Westen moet Bosnië z'n wil opleggen

De internationale gemeenschap moet van Bosnië een protectoraat maken. Alleen dan is er een kans dat Bosnië ooit een multiculturele, democratische staat wordt. Dat wordt nu tegengewerkt door het nationalisme van de leiders van de drie etnische entiteiten in Bosnië.

Ruim vier jaar na de oorlog bevindt Bosnië-Herzegovina zich nog immer in een soort interim-periode die vrede noch oorlog is. De in december 1995 in Dayton bedachte formule werkt moeizaam. Het is niet gelukt de twee belangrijkste punten uit het Dayton-akkoord, de terugkeer van vluchtelingen en het berechten van oorlogsmisdadigers, te realiseren. En al evenmin functioneert Bosnië-Herzegovina als een soevereine staat.

Er is wel enige vooruitgang geboekt, maar Bosnië staat nog ver af van de democratische samenleving die het moest worden en nog verder van de gewenste multiculturele. In het Bosnië van vandaag bestaan ,,drie mono-etnische entiteiten naast elkaar, met drie aparte legers en drie aparte politiekorpsen. De nationale regering funtioneert alleen op papier en is absoluut afhankelijk van de entiteiten'', schrijft de Internationale Crisis Groep (ICG) voor Bosnië in haar onlangs verschenen jaarrapport over 1999. De ICG noemt als opties voor de toekomst het onmiddellijk terugtrekken van alle internationale vertegenwoordigers uit Bosnië, het veranderen van het Dayton-akkoord en het instellen van een internationaal protectoraat voor Bosnië.

De eerste optie zou vermoedelijk onmiddellijk tot een nieuwe oorlog leiden. Kroaten en Bosniaken (de moslims dus) hebben zich militair zo versterkt dat zij menen een nieuwe verdeling van Bosnië te kunnen afdwingen. Met name de moslims waren erg ontevreden met de verdeling van het land zoals die in Dayton was vastgesteld. Het vertrek van de Sfor-troepen uit Bosnië zou dan ook een signaal zijn om een nieuwe oorlog te beginnen.

Om van Bosnië een echte staat te maken die zelfstandig kan functioneren, is het nodig om de grondwet (dat is in feite het Dayton-akkoord) zo te veranderen, dat de centrale regering versterkt wordt ten opzichte van de entiteiten. Dat zal niet makkelijk zijn, want de huidige etnische machthebbers willen hun positie niet kwijt. Beslist de internationale gemeenschap toch dit soort veranderingen in de grondwet door te voeren, dan zal de Hoge Vertegenwoordiger van de internationale gemeenschap in Bosnië (momenteel is dat de Oostenrijker Petrich) al zijn bevoegdheden moeten gebruiken. En dat zou in feite tot een situatie leiden die neerkomt op een protectoraat.

Zo'n protectoraat biedt de mogelijkheid om het Dayton-akkoord te revitaliseren en van Bosnië-Herzegovina een echte staat te maken. Bosnië zou gedemilitariseerd kunnen worden en de drie politiekorpsen zouden kunnen worden samengevoegd en onder bevel geplaatst van de internationale politiemacht die in Bosnië gestationeerd is. In plaats van de huidige etnische opdeling zou Bosnië in de toekomst moeten bestaan uit regio's, een vorm die de ontwikkeling van een multinationale samenleving niet in de weg staat.

Het zou in zo'n protectoraat ook makkelijker zijn om de op het communisme gebaseerde economie (nog een erfenis van het toenmalige Joegoslavië) om te vormen tot een markteconomie. Dat is nodig om de de toegang van het land tot de Raad van Europa en de EU mogelijk te maken. Ten slotte, en dat is niet het minst belangrijke voordeel, zouden de terugkeer van vluchtelingen en de arrestatie van oorlogsmisdadigers in een protectoraat veel makkelijker uitgevoerd kunnen worden.

Het instellen zo'n protectoraat in Bosnië is niet zo ingrijpend als wordt gedacht. Want ook nu al zijn de bevoegdheden van de Hoge Vertegenwoordiger van de internationale gemeenschap in Bosnië zo groot, dat hij tal van protectorale maatregelen kan nemen. Zo kan hij politieke partijen verbieden, de beslissingen van de nationale parlementen ongeldig verklaren en elke staatsambtenaar die naar zijn zin te weinig meewerkt, ontslaan - zelfs de president en de premier van een van de drie huidige entiteiten. Bovendien ziet de lokale bevolking hun land allang als een protectoraat. Daarover klagen ze klagen ook niet, maar wel over het feit dat dit protectoraat hun zo weinig bescherming biedt.

Het instellen van een protectoraat zou weinig tegenstand opleveren van de Servische of Kroatische minderheden in Bosnië. De nationalistische HDZ partij van de onlangs overleden president Tudjman heeft in Kroatië de verkiezingen verloren. Daardoor kunnen de Kroatische nationalisten in Bosnië niet meer rekenen op de onvoorwaardelijke steun van de Kroatische regering. Met een internationaal gezien geïsoleerd en sterk verarmd Servië is de Bosnische Republika Srpska bijna geheel afhankelijk van internationale hulp, en zal dus weinig weerstand bieden tegen het instellen van een protectoraat. En aangezien de Bosniaken (moslims) sinds het einde van de oorlog helemaal afhankelijk zijn van de buitenlandse hulp, kunnen die zo'n protectoraat al helemaal niet weigeren.

Toch zijn de kansen dat de internationale samenleving inderdaad een protectoraat instelt zeer klein. Zo'n door de internationale samenleving geleid protectoraat is niet in overeenstemming met democratische beginselen, en daardoor niet populair in het Westen. Een andere reden waarom het protectoraat er niet komt, ligt in het feit dat de internationale gemeenschap geen gezamenlijke interesse heeft voor Bosnië.

Dat alles zal waarschijnlijk leiden tot een tussenoptie voor Bosnië: officieel geen protectoraat, maar wel de steeds grotere invloed van de Hoge Vertegenwoordiger op de huidige politieke situatie. Daarmee zal het Westen via de zijdeur proberen veranderingen van het Dayton-akkoord door te voeren. Pas als dat niet mogelijk blijkt te zijn, zijn harde maatregelen, in de vorm van een protectoraat, aan de orde. Want het Westen neemt pas extreme maatregelen, hoe zeer die soms ook nodig zijn, als alle andere ingrepen geen resultaten opleveren. Dat was zo ook bij het ingrijpen in Bosnië - en dat was, achteraf gezien, fout. Diezelfde fout dreigt nu opnieuw.