Zweden beleeft na bijna vijf eeuwen staatskerk een stille revolutie

Op 1 januari heeft in Zweden een stille revolutie plaatsgevonden. Na bijna vijf eeuwen staatskerk te zijn geweest verbrak de Svenska Kyrka, zoals de lutherse kerk werd genoemd, op nieuwjaarsdag haar formele banden met de overheid. Voortaan is ook in Zweden het lutherse geloof een geloof naast alle anderen.

De minister van cultuur, Carl-Einar Nordling, noemde het 'een gelukkige scheiding waar beide partners heel wat jaren over hebben gedaan'. Hij stelde dat het systeem van staatskerk achterhaald is. ,,Het berustte op de ideologie van 'één land, één volk, één heerser'. Je hoeft die woorden alleen maar uit te spreken om te beseffen hoe wezensvreemd dat is aan onze moderne, multiculturele tijd.''

De wijziging werd al in 1995 goedgekeurd door het Zweedse parlement, maar het duurde jaren voordat alle praktische hindernissen uit de weg waren geruimd. Met name het feit dat de grondwet er voor moest worden veranderd, had veel voeten in de aarde. De rol van de staatskerk stond daar in maar liefst 650 paragrafen beschreven. Ook de bezittingen van de kerk waren een lastig punt, maar daarover is nu beslist dat ze al haar gebouwen, bossen en landgoederen mag behouden. De twee belangrijkste verschillen met het verleden zijn dat de kerk geen geld van de belastingbetaler meer krijgt (één procent van het jaarinkomen van elke Zweedse burger) en dat haar bisschoppen niet langer door de regering worden benoemd.

,,Gelovigen zullen er allemaal weinig van merken'', meent Gunnar Edqvist, een hoge functionaris op het kerkelijk hoofdkwartier in Uppsala, vijftig kilometer ten noordoosten van de hoofdstad Stockholm. ,,Voor wie een kind laat dopen, belijdenis doet, in de kerk trouwt of een dierbare wil begraven verandert er helemaal niets.''

Zijn collega ds. Johan Dalman vindt dat de lutherse kerk zelfs aan status wint. ,,De identiteit van de kerk als volkskerk zal er duidelijker door worden nu de formele banden met de staat zijn verbroken. De kerk krijgt meer macht over zichzelf en kan zich daardoor sneller en onbeschroomder aanpassen aan veranderingen in onze samenleving. Ook zal ze met meer gezag, want vrij van iedere schijn van afhankelijkheid, kunnen spreken.''

De andere denominaties, met name de rooms-katholieken (165 000 leden) en de moslims (350 000), hebben tevreden gereageerd op de verandering. Eva Welin zei namens de rk-kerk: ,,Het werd tijd dat kerk en staat afscheid van elkaar nemen.'' En imam Abd al Haqq Kielan van de Zweedse Islamistische Gemeenschap vond dat ,,dit besluit het christendom in Zweden activeert en vernieuwt. En dat is ook goed voor ons moslims. Per slot van rekening delen we veel waarden met elkaar.''

Ook al is Zweden in hoge mate een seculiere samenleving geworden, toch noemt bij peilingen nog steeds 89 procent van de bevolking (8,8 miljoen) zich lutheraan. Dat staat haaks op het feit dat slechts één op de tien gelovigen 's zondags een kerk bezoekt. Voor de rest komt men er alleen voor rites de pasages: doop, huwelijk, begafenis.

Zweden, rond het jaar 1000 gekerstend, kwam al snel na Luthers optreden in aanraking met zijn leer. Uppsala werd het eerste centrum van lutherse activiteiten en nog steeds staat in die stad de lutherse kathedraal, de grootste kerk van Scandinavië.

Reeds in 1527 verbrak de rijksdag van Våsterås in 1527 alle banden met Rome. Het episcopaat ging over naar het lutheranisme, maar hield vast aan het systeem van bisschoppen. Liturgie, ambtskleding en kerkorde bleven eveneens vrijwel ongewijzigd.

In 1531 besloot koning Gustav Vasa tot het instellen van een staatskerk, maar het duurde tot 1593 (rijksdag van Uppsala) voordat de Svenska Kyrka in cultus en leer het karakter van een lutherse kerk kreeg.

Tot 1781 was het rooms-katholicisme in Zweden strikt verboden. Van 1686 tot laat in de negentiende eeuw vroegen de predikanten elke bewoner naar zijn geloofskennis om er zeker van te zijn dat men geen loopje nam met de lutherse geloofsbelijdenis.

Pas in 1860 werd het de Zweden toegestaan uit de staatskerk te stappen, maar alleen als ze lid werden van een andere christelijke kerk. Het duurde bijna een eeuw, tot 1951, voordat men zonder meer de lutherse kerk vaarwel mocht zeggen. Tot 1991 registreerde die namens de staat de nieuwgeborenen en nieuw ingezetenen.

De lutherse kerk van Zweden kent al sinds 1958 vrouwelijke predikanten. Organisatorisch bestaat ze uit 12 bisdommen, plus het aartsbisdom Uppsala, onderverdeeld in 2565 parochies.