Het schavot voor Pinochet afgebroken

Als de Chileen Mario Fernandez de krantenkoppen leest over de arrestatie van Pinochet in Londen, op 16 oktober 1998, barst de muur in zijn hoofd. Met de tranen stroomt alles naar buiten wat hij daarachter had weggestopt: de klappen, de elektrische schokken, de brandwonden, de vernedering.

Fernandez is niet de enige die zijn verhaal doet tegenover verslaggevers. Honderden slachtoffers van marteling tijdens de dictatuur zoeken psychiatrische hulp, als Augusto Pinochet Ugarte achter Britse tralies verdwijnt.

Onder het bewind van de juntaleider, die in 1973 een coup pleegde tegen president Salvador Allende en zeventien jaar Chili zou bestieren, zijn naar schatting 40000 mensen gemarteld. De hoogste Britse rechters, de Law Lords, hebben vorig jaar bepaald dat Pinochet berecht kan worden, voor zaken van na 8 december 1988, de dag dat Engeland het VN-Verdrag tegen marteling ondertekende.

Met dat besluit van de Law Lords wordt de grootste stap in de ontwikkeling van het internationaal recht gezet sinds de Neurenbergprocessen tegen de nazi's na de Tweede Wereldoorlog. Een (ex-)staatshoofd kan zich niet beroepen op immuniteit voor misdaden die onder zijn bewind zijn begaan, vinden de Britse rechters.

En ook het soevereiniteitsbeginsel gaat eraan: de Chileen kan in Engeland worden berecht voor wat hij in Chili heeft misdaan. En dus ook in Spanje, waar onderzoeksrechter Balthasar Garzon zijn aanhouding en uitlevering heeft gevraagd.

Chili, dat het VN-Verdrag ook heeft ondertekend, accepteert de argumentatie niet. Pinochet krijgt alle steun in zijn hevige verzet tegen een gedwongen reis naar Madrid. Maar de Londense rechter Ronald Bartle die over uitlevering oordeelt, is onvermurwbaar. Die geeft bovendien een ruime interpretatie aan de beslissing van de Law Lords. Hij vindt dat ook Pinochets gedrag van voor '88 mag worden onderzocht, om vast te stellen of er sprake is van een samenzwering die voortduurde tot het eind van zijn regime in 1990.

Met andere woorden: Spaanse aanklagers mogen proberen te bewijzen dat Pinochet doelbewust een staatsapparaat bouwde dat met marteling de wind eronder hield. Onder 'marteling' verstaat rechter Bartle ook de nog altijd voortdurende kwelling van de nabestaanden van vermisten.

Dat betekent dat alles aan de orde kan komen uit de tijd van Pinochets dictatuur. Van de oprichting van de geheime politie Dina, verantwoordelijk voor de meeste moorden tijdens de dictatuur, en de Operatie Condor (het 'elimineren' van linkse activisten in het buitenland), tot de zaak van de verdwijningen -waarvan 1198 gevallen zijn gedocumenteerd in een Chileens regeringsrapport.

De uitspraak is vernietigend voor de 84-jarige generaal en het Chileense standpunt. Is het toeval dat krap een week later, op 14 oktober 1999, de regering in Santiago formeel een verzoek doet om zijn vrijlating op humanitaire gronden?

Steeds hebben we een Pinochet gezien die zich krachtig verdedigt. ,,Ik ben Engelands enige politieke gevangene'', roept hij nog in de zomer van vorig jaar. Maar nu wordt Londen erop geattendeerd dat het plots veel slechter met hem gaat. Minister Jack Straw, die in laatste instantie beslist over uitlevering, heeft steeds de zaak doorgezet, ondanks dreigementen van de Chilenen en afbestellen van militaire orders. In november biedt hij een medisch onderzoek aan.

De Britse bewindsman lijkt de laatste om een gebrek aan integriteit te verwijten in deze zaak. Hij geldt als een voormalig activist voor mensenrechten in Zuid-Amerika. Hij bezocht dertig jaar geleden het Chili van Allende, en was vol van de eerste democratisch gekozen socialistische president van Zuid-Amerika, hoewel hij dat nu niet meer wil toegeven. Spreekt nu de politicus Straw, die vindt dat genoeg is bereikt?

Zijn voornemen de ex-dictator te laten gaan, komt diverse partijen om een aantal redenen goed uit. Chili is blij, en de Spaanse regering ook -premier Aznar verafschuwde een proces. De relaties van Engeland met beide landen zijn gered. En wij allemaal moeten tevreden zijn met de vooruitgang in internationaal recht die is geboekt. Niemand zou toch ook kunnen verdedigen dat anno 2000 een man terecht moet staan, die daar te oud en te ziek voor is.

Vier onafhankelijke medici hebben Straw dat gezegd. Reden genoeg voor zijn besluit. Wat wringt is dat geen beroep meer mogelijk is in de zaak anders dan bij de minister. Hij geeft de betrokken partijen een week om te reageren, maar het medisch rapport waar hij zijn beslissing op baseert blijft geheim. Straw is wel weer de eerste om te roepen dat het onderzoek van Pinochet eigenlijk openbaar moet worden gemaakt. De advocaten van de generaal hebben daar een stokje voor gestoken, uit vrees de tegenpartij een wapen in handen te geven.

Voor de slachtoffers van Pinochets bewind is diens eventuele terugkeer een bittere pil. Mensen als Mario Fernandez ervaren nog dagelijks dat er in de tijd van de dictatuur geen medelijden bestond. Zij verkeren constant in pijn en psychische nood. Vaak is werkloosheid het gevolg, en verslaving aan alcohol en pillen om de ellende te verdringen. Hoe kan je van deze mensen verlangen consideratie te hebben met de man die daarvoor verantwoordelijk is?

In Chili is het tegenovergestelde gebeurd van wat was voorspeld: de zaak-Pinochet heeft niet geleid tot scheuring en confrontatie. Dat heeft rechtstreeks te maken met de keuze van de rooms-rode regeringscoalitie van de Concertation om zich vanaf het begin met hart en ziel in te zetten voor terugkeer van de generaal.

Dat 'kiezen voor de misdadigers' wordt de Concertation niet in dank afgenomen. Dat blijkt bij de presidentsverkiezingen. Ricardo Lagos, de kandidaat van de Concertation, slaagt pas in de tweede ronde. Niettemin wordt bij diezelfde gelegenheid de democratie versterkt, omdat rechts onder presidentskandidaat Joaquin Lavin de afwezigheid van Pinochet gebruikt om afstand van de ex-dictator te nemen.

De nieuwe president Lagos heeft een grote verantwoordelijkheid op zijn schouders genomen door te zeggen dat ,,justitie haar werk zal doen'' als Pinochet terugkeert. Tegen de generaal lopen meer dan vijftig aanklachten in eigen land. In Chili is ontslag van rechtsvervolging alleen mogelijk als de gedaagde mentaal niet tot een proces in staat is. Maar is het waarschijnlijk dat een regering de man die zij elders op humanitaire gronden heeft vrijgepleit, zelf naar het schavot zal voeren?

Weinigen in Chili geloven dat de strijdkrachten zullen toelaten dat hun 'redder van het vaderland' naar de slachtbank wordt geleid en publiekelijk afgeschilderd als monster. De militairen willen wel praten over het verleden, maar weigeren toe te geven dat er fouten zijn gemaakt. Tegenover hen verkeert juist president Lagos in een zwakke positie, omdat hij belast is met zijn verleden. Eén foute stap en hij is een niet deugende 'Allende-socialist'.

Het beste dat kan worden verwacht als Pinochet terugkomt in Chili, is dat hij zich terugtrekt uit het openbare leven. Hij zou zijn positie als senator-voor-het-leven moeten opgeven. Dat maakt het mogelijk het parlement werkelijk democratisch in te richten -zonder benoemde senatoren, en met een kiesstelsel dat ook de communisten kans biedt op parlementaire vertegenwoordiging.

En dan kunnen wellicht ook de processen worden gevoerd tegen Pinochets generaals en andere ondergeschikten, die hebben gemoord en gemarteld. De grootste smeerlappen zijn inmiddels aangehouden. Dan is het mogelijk in elk geval iemand te straffen voor wat er in Pinochets naam is gebeurd.