Haider is vooral een populist

Extreem-rechts. Rechts-extremisme. Het lijkt volstrekt helder wat achter die kwalificaties schuilgaat. In ieder geval zijn ze op de FP & Ouml; en Haider van toepassing, zoveel lijkt zeker. Maar de juistheid van de kwalificatie hangt sterk af van de invulling die eraan gegeven wordt.

Onder de vlag rechts-extremisme gaan uiteenlopende ladingen schuil. Nu eens heeft de term betrekking op de organisatie van de partij, dan weer op de doelstellingen ervan, of op de gehanteerde middelen en strategie. Het kan ook gaan om de sociale structuur en opbouw van de achterban, om de persoonlijkheidsstructuur van de kiezers, en ten slotte om de ideologie en het programma van de desbetreffende partij.

In het debat over Haiders FP & Ouml; worden meerdere betekenissen gebruikt. Bovenal lijkt het echter te gaan om het gedachtegoed dat wordt uitgedragen en naar velen vrezen in beleid zal worden omgezet.

Met de constatering dat het begrip rechts-extremisme bovenal een politiek-inhoudelijke, programmatische invulling heeft, zijn we er niet. Dan nog kan het om verschillende zaken gaan. Zo heeft de term in Duitsland en Oostenrijk een nadrukkelijk juridische betekenis. Een partij die extreem-rechts genoemd kan en mag worden, zit in de gevarenzone en loopt het risico van een partijverbod. Zo'n partij zou namelijk in strijd zijn met de bestaande democratische ordening en dient vanuit een strijdbare opvatting van de democratie te worden aangepakt. Het is niet voor niets dat Haider en de FP & Ouml; de kwalificatie 'extreem-rechts' juridisch hebben aangevochten.

Als rechts-extremisme wordt opgevat als anti-democratisch in politieke zin, dan wordt het lastig het begrip voor de FP & Ouml; te gebruiken. Zeker, de FP & Ouml; zou het politieke stelsel in Oostenrijk grondig willen veranderen. In het bijzonder het ingegroeide cliëntalisme en corporatisme is de partij een doorn in het oog. Maar bij de bestrijding hiervan blijft men de parlementaire weg bewandelen. En niets wijst op aanstaande pogingen de belangrijkste democratische spelregels te veranderen.

Voor velen staat rechts-extremisme gelijk aan racisme. De FP & Ouml; is echter geen racistische partij, als daarbij gedacht wordt aan de oorspronkelijke inhoud van de term. Van rassenwaan is geen sprake. De FP & Ouml; gelooft niet in het natuurlijke overwicht en de superioriteit van 'het blanke ras'. Eerder is sprake van een mengeling van nationalisme en xenofobie. Als dat 'extreem-rechts' is, verdient de FP & Ouml; wellicht de kwalificatie. Van xenofobie of vreemdelingenangst heeft Haider in de afgelopen jaren meer dan eens blijk gegeven. Asielzoekers en Oost-Europeanen werden als een gevaar gezien, de Sloveense minderheid zou een interne bedreiging vormen. Of van puur nationalistische opvattingen sprake is, is moeilijker eenduidig vast te stellen. De FP & Ouml; was oorspronkelijk Duits-nationalistisch. Weliswaar op de handrem, omdat spreken over een eventuele Anschluss strijdigheid met de wet zou opleveren. Haider heeft hier een eigen draai aan gegeven. Hij staat nu een Oostenrijks patriottisme voor, primair gericht op de handhaving van de eigen waarden en gewoonten en tegen de multiculturele samenleving en tegen kwalijke effecten van de Europese integratie.

Een populistische invulling van het begrip extreem-rechts zou echter het meest op zijn plaats zijn. Het succes van Haider en zijn partij is niet te begrijpen zonder dit populisme in ogenschouw te nemen. Haider presenteert zich als iemand van het volk, een eerlijke en begrijpelijke Oostenrijker: 'Einfach Ehrlich, Einfach Jörg'. De populistische toon en houding worden in contrast gebracht met de elite van SP & Ouml; en üVP, volgevreten politici die in nauw overleg hun duistere zaakjes doen. De volksjongen tegen de corrupte leiding. Die gewone jongen ook die het al langere tijd tegen de politiek-bestuurlijke elite heeft opgenomen en eigenlijk het enige alternatief vormt voor het bestaande vermolmde stelsel.

Als Haider en zijn FP & Ouml; populistisch zijn, is dat overigens niet zonder gevolgen. De aangekondigde veranderingen van het bestel dienen te worden aangebracht, privileges voor partijen en politici moeten worden aangepakt, en voor duistere transacties zal een meer transparante marktwerking in de plaats moeten komen. Omdat ook de traditionele partijen inzien dat (enige) verandering nodig is, zal hiervan vast het een en ander worden gerealiseerd. Daarmee valt niet direct de bodem onder het succes van de FPO weg: de onvrede onder de bevolking zit diep, en Haider is onmiskenbaar een handig en bovendien opportunistisch leider van de partij. Mogelijk is het grootste gevaar niet gelegen in de huidige regeringsdeelname maar in een iets verder gelegen toekomst. Stel dat de kleinste coalitiepartij het eigenlijk niet zo slecht doet en tot op zekere hoogte slaagt in haar streven naar acceptatie. Dan moet rekening worden gehouden met volgende verkiezingen waarin de FP & Ouml; de grootste wordt, waarna de deur openstaat voor een regering-Haider.