Hard bidden, sporten en leren

Australië, waar deze maand de Olympische Spelen worden ge hou den, is meer dan een continent vol kangoeroes, ruige natuur en sportgek volk. Medewerker Gerrino Mulder schetst in een serie van drie verhalen het leven down under. Deel 3: Het herwonnen zelfvertrouwen van de Aboriginals.

Cairns, Noord-Australië-Tot voor kort was het ondenkbaar: een rugbywedstrijd tussen de Yarrabah Seahawks en de Southern Suburbs. Zwart tegen blank. De aborigines winnen met gemak, op souplesse en snelheid. Het intens meelevende thuispubliek langs de kant, van baby's tot oude mannetjes, is uitgelaten. Ze schreeuwen vrolijke aanmoedigingen in de richting van hun dagelijks fanatiek trainende 'cluppie', dat sinds dit jaar voor het eerst op eigen benen staat en tegen de grote jongens in de Rugby League van het Noord-Australische Cairns District mag uitkomen.

,,Elke maandagochtend op school gaat het gesprek over rugby', zegt Donna, een jonge lerares op de Yarrabah State School, de grootste lagere school voor aborigines in Australië. ,,Iedereen is zo trots.' Donna geniet zelf volop mee. Haar vrije weekeinden besteedt ze voor een groot deel aan het bijwonen van wedstrijden van de topteams en het meereizen met de junioren van de club naar het nabijgelegen Cairns, waar elke week zeker 120 kinderen uit Yarrabah in de competitie uitkomen. Sport en religie zijn het cement van deze drieduizend leden tellende aboriginalgemeenschap, een eeuw geleden als missie opgezet door de Anglicaanse kerk.

In geen enkele man in Yarrabah zijn beide elementen zo sterk vertegenwoordigd als in Tommy Fourmile, vader van vijf kinderen en geboren en getogen in deze plaats. Fourmile zit in het reserveteam van de Yarrabah Seahawks en traint dat de stukken er vanaf vliegen. Hij is diepgelovig. Fourmile praat honderduit over zijn nachtelijke visioenen die hij de volgende ochtend op papier probeert uit te tekenen, begeleid door passende bijbelteksten. Enkele jaren geleden zag hij een week voor de overstromingen in Papua Nieuw Guinea de 'tsunami' in zijn droom al aankomen. Zijn vrouw kijkt hem bewonderend aan.

Tientallen dorpelingen wisten Fourmile de afgelopen jaren al te vinden als ze in nood zaten, omdat ze bijvoorbeeld van de drugs of 'grog' (alcohol) af wilden komen. Hij hielp ze gratis weer op weg. Dat was nodig ook. Yarrabah kende tot een paar jaar terug een zelfmoordcijfer dat ongetwijfeld tot de hoogste ter wereld behoort. ,,Er waren jaren dat vijf inwoners van het plaatsje zichzelf om het leven brachten', vertelt Alastair Harris, oud-medewerker van de Cape York Health Council. ,,Maar vind je het gek? De eerste ervaring van hun voorouders met de Europeanen was dat ze door blanke ruiters met geweren door hun eigen bossen werden gejaagd.'

Weggedreven van hun geboortegrond en door de blanke missie gescheiden van hun natuurlijke ouders, konden latere generaties niet langer de voor hen zo belangrijke rituelen uitvoeren. Volledig gedesoriënteerd vluchtten velen in drank, drugs en fysiek geweld. Harris spreekt over 'intergenerational trauma'.

Het schrikbarende suïcidecijfer binnen de kleine gemeenschap was in 1995 voor de overheid reden om in te grijpen. Sindsdien runt Dave Patterson vanuit een mooi kantoortje in het centrum van Yarrabah een zelfmoordpreventieprogramma. En met succes. Het aantal suïcides is de laatste vier jaar tot nul gereduceerd. Patterson, zelf ook afkomstig uit Yarrabah, stimuleert zijn dorpsgenoten om over hun problemen te praten. Bij voorkeur in familieverband.

,,Weet je dat aborigines vroeger nog nooit van zelfmoord hadden gehoord?', zegt Patterson. ,,Het is een compleet nieuw fenomeen in het aboriginalleven. Geestelijke gezondheidszorg is nooit een issue geweest. Maar tien jaar geleden was hier echt een gevoel van absolute hopeloosheid. Er was geen werk, noch uitzicht daarop. Gelukkig is dat nu veranderd.' Hij wijst naar de overkant van de straat, waar bouwvakkers druk bezig zijn een nieuwe supermarkt in elkaar te timmeren. ,,Dat gaat veel banen opleveren', glundert Patterson. Een bomenplantage staat in de planning, investeringen in scheepsbouw, visvangst en veeteelt liggen in het verschiet. ,,We zijn goed bezig en op weg om zelfvoorzienend te worden.'

Het tamelijk revolutionaire systeem om aborigines een paar uur per dag gemeenschapswerk te laten doen voor hun uitkering, had het plaatsje volgens Patterson enkele jaren terug al een fikse zet in de goede richting gegeven. ,,De meeste mensen hier zijn nu gelukkig. Ze zorgen voor elkaar, letten op elkaar als er iets mis is. En dat ons lokale rugbyteam nu in de officiële competitie meedoet, kan zeker geen kwaad voor het moreel.'

Gezondheidswerker en dominee Leslie Baird denkt dat de ommekeer in Yarrabah al veel eerder plaatsvond, in 1983 om precies te zijn. Hij toont een plaatje van wat op het eerste gezicht een kindertekening lijkt. ,,Dit betekende zeventien jaar geleden de redding voor onze gemeenschap. De kinderen hadden op de speelplaats een tekening van een vlinder gemaakt. Toen dit blaadje werd dubbelgeklapt en vervolgens weer opengevouwen, verscheen opeens de afbeelding van Jezus met de doornenkroon. Kijk hier, zijn ogen, zijn baard, de doornen', wijst Leslie, zichtbaar ontroerd. ,,Voor veel mensen was de verschijning van Jezus het teken dat er iets moest veranderen. Sinds dat jaar zijn de mensen hier weer begonnen hun leven in eigen hand te nemen', aldus Baird, zelf tot twintig jaar geleden nog een zware drugsgebruiker.

De ervaring is voor Baird, opgeleid volgens de maatstaven van de westerse gezondheidszorg, reden om te twijfelen aan de uitgangspunten van de heersende medische leer. ,,Westerse dokters richten zich traditioneel op de geestelijke en fysieke gezondheid, maar we vergeten de spirituele kant. De jongeren hier in Yarrabah hebben last van identiteitsverlies. Voor hen is een vorm van 'healing' op lange termijn nodig.'

Eleanor Davis, het 'blanke' schoolhoofd van de Yarrabah State School, denkt dat daarnaast voor de jongeren ook voorbeelden van geslaagde aborigines van belang zijn. ,,Advocaten moeten we hebben, dokters. Daarvan zijn er nu in het hele land acht. Veel te weinig, natuurlijk!' Davis is verheugd dat vier op de vijf kinderen in de aboriginalgemeenschap inmiddels regelmatig naar school gaan, een percentage dat vergelijkbaar is met 'witte' steden en dorpen. Wel zijn de aboriginalkinderen meer absent dan normaal.

Uit statistieken blijkt dat aboriginalkinderen met een lichte achterstand beginnen, maar dat is volgens Davis alleen zo als je het vanuit westers perspectief bekijkt. ,,In de beginjaren van de lagere school presteren ze misschien iets minder in rekenen en taal, maar ze zorgen geweldig goed voor elkaar en doen allerlei leuke spelletjes. Het groepsgevoel is hier veel groter dan op witte scholen. Na een paar jaar hebben ze hetzelfde niveau als blanke schoolkinderen.'

Met vierhonderd leerlingen is de Yarrabah State School de grootste aboriginalschool in Australië. Dit jaar zitten 32 kinderen in de hoogste klas, van wie er 24 doorgaan naar de 'high school' of naar een kostschool. Volgens Davis zijn het vooral sociale factoren die zorgen voor de nog altijd veel te hoge 'drop out'. ,,Plat gezegd: de meisjes raken zwanger, de jongens volgen het slechte voorbeeld van hun ouders die hun geen discipline hebben bijgebracht.' Het schoolhoofd lacht wrang. In de acht jaar dat ze hier de scepter zwaait, heeft ze nog niet alles kunnen veranderen.

Hard bidden, sporten en leren. Yarrabah geeft misschien geen perfecte uitvoering van zijn theorie, maar het komt een eind in de richting van waar de invloedrijke aboriginalleider Noel Pearson naar toe wil. De jonge advocaat uit Cape York won vorig jaar een geuzenpenning voor zijn werk op het gebied van traditionele landrechten en staat vooral bekend om zijn uiterst controversiële, maar vaak rake uitspraken. Zo walgt hij van aboriginalorganisaties die alcohol en familiegeweld als symptomen van ellende beschouwen. ,,Ga toch weg. Zulke excessen staan op zich. Iedereen heeft een vrije keuze. Je vrouw en kinderen in elkaar slaan is onacceptabel, wat er ook met je is gebeurd.'

Pearson zegt inspiratie te putten uit het lot van het joodse volk. ,,De joden hebben altijd beseft dat ze het zelf moeten doen. Je krijgt het niet cadeau. Ondanks alles wat ze hebben meegemaakt, zwelgen ze niet in zelfmedelijden. De geschiedenis mag geen last blijven. Maar tegelijk mag je nooit vergeten wat gebeurd is.'

Het beste medicijn tegen het trauma dat aborigines is aangedaan, is volgens Pearson om hard te werken, iets dat vooral de middengeneratie is verleerd. ,,Zij zijn sinds 1967 (toen aborigines gelijke burgerrechten kregen - G.M.) opgegroeid met de bijstand. Het is de ironie van het linkse gedachtengoed: ze bedoelden het goed door voor ons een sociaal vangnet te bouwen, maar in feite werden we verder vergiftigd.'

Aborigines moeten weer zelf beslissen wat ze willen en kunnen, vindt Pearson. ,,Maar er moet natuurlijk wel echt werk zijn. Papierprikken in het park telt niet.' Hij walgt van initiatieven als de wandeling over de Sydney Harbour Bridge voor verzoening. ,,Allemaal symboliek en ceremonieel. Daar schieten we helemaal niets mee op. Ik wil eerst concrete acties zien, een duidelijk antwoord hebben op de vraag wat de economische positie is van aborigines in deze samenleving. Pas daarna is het tijd voor rituelen.'

Pearson is met de overheid van Queensland, het bankwezen en een groot aantal aboriginalorganisaties op tal van punten bezig om de economische mogelijkheden van zijn volk te verbeteren. ,,Het is een lange termijnplan dat zeker twintig, dertig jaar zal duren om uit te voeren. Onderwijs is daarin natuurlijk van belang. Maar ook speciale kredietfaciliteiten van banken voor aborigines. Ze moeten ook meer geprikkeld worden: voor elke dollar die je uitgeeft aan onderwijs voor je kind, krijg je een extra dollar van de overheid, ik noem maar wat. Zo krijg je mensen tenminste in beweging.'