'Moeder van alle hervormde kerken'

Waarom willen ze in de Nederlandse migrantenkerk Austin Friars in Londen geen oude gezangen zingen of de traditionele Statenvertaling lezen? Immigranten koesteren toch hun tradities. Van Nederlanders in Australië tot Turken in Nederland: hun religieuze leven heeft steevast een behoudende signatuur.

Eigenlijk zat het vernieuwersbloed al in de oorsprong, schrijft Keetie Sluyterman in 'Kerk in de city', dat is geschreven ter gelegenheid van de viering dit weekeinde van het 450-jarig bestaan van Austin Friars. De stichters waren gevluchte kerkvernieuwers. In smeltkroes Londen werden de kerkgangers uitgedaagd hun opvattingen ter discussie te stellen. Ook de Hollandse handelsgeest bevorderde een liberaal klimaat. Austin Friars viel daarom nooit ten prooi aan kerkscheuring.

In 1522 verbood de Spaanse koning Karel V, die in Nederland de dienst uitmaakte, alle reformatorische kritiek op de katholieke kerk. Een jaar later belandden in Antwerpen de eerste ketters op de brandstapel. Dit leidde tot een stroom van vluchtelingen naar Engeland, waar koning Hendrik VIII in conflict was met de paus. Hendriks zoon Edward VI schonk de Nederlandse vluchtelingen in 1550 godsdienstvrijheid plus een deel van een geconfisqueerde Augustijner kloosterkerk, Austin Friars, een naam die ondanks de roomse associaties in zwang bleef.

In korte tijd ontstond een kerkelijke organisatie, inclusief een liturgie, speciaal berijmde psalmen, armenzorg en kerkelijke tucht. Zo kon bezoek aan een taveerne tot een ernstig vermaan leiden. De Nederlandse kerk in Londen werd tot inspirerend voorbeeld van de protestantse kerken in Nederland, die nog vervolgd werden. Londen gaf geld en advies aan de geloofsbroeders in het vaderland, en hielp bij het opleiden van predikanten. Austin Friars werd daarom 'moeder en kweekplaats van alle hervormde Nederlandse kerken' genoemd.

Na de beeldenstorm van 1566 kwam er een nieuwe stroom vluchtelingen naar Londen, wat tot een conflict leidde. De oude garde veroordeelde de beeldenstorm, die immers was gericht tegen een wettige overheid. Steun daaraan zou de relatie met het genereuze gastland kunnen verstoren. De 'beeldenstormers' wonnen, en de kerkenraad ging in op het verzoek van Willem van Oranje 'hondert yseren stucken gheschutz' te sturen.

De toeloop van Nederlandse vluchtelingen leidde in Londen tot vreemdelingenhaat. 'Ze pikken onze huizen in', luidde een verwijt, en de overheid besloot daarom de vreemdelingen te verspreiden. De anglicaanse aartsbisschop Laud wilde de assimilatie versnellen door alleen de eerste generatie vreemdelingen hun eigen kerk te gunnen, de tweede en derde generatie moest maar tussen de Engelsen kerken.

In de tweede helft van de zeventiende eeuw voltrok de door Laud zo gewenste assimilatie zich vanzelf. De anglicaanse kerk ontwikkelde zich meer in protestantse richting en werd zo aantrekkelijker voor de Nederlanders, helemaal voor de latere generaties, die het Nederlands vaak uitsluitend nog passief beheersten.

In de achttiende eeuw viel de kerk 'een zekere deftigheid niet te ontzeggen', schrijft Sluyterman. In zijn feestrede bij het tweehonderdjarig bestaan sprak de predikant dat het 'geen geringe eer' is 'zulke aanzienlijke kooplieden tot hare bestierders te hebben'. Maar weer honderd jaar later ging het bergafwaarts. Het aantal lidmaten nam af, en de buurt ging achteruit; Charles Dickens noemde de buurt rond Austin Friars spookachtig. Met de opkomst van de city als zakencentrum steeg de grondprijs, en kreeg de kerk met het 350-jarig jubileum zelfs een aanbod om het gebouw steen voor steen te laten verplaatsen naar een andere locatie. Door een bombardement in 1940 bleef geen steen meer op de ander, maar de kerk werd op dezelfde plek herbouwd. Austin Friars ligt nog steeds midden in het financiële hart van Londen, verscholen tussen de honderden banken. Nog maar enkele tientallen van de vijftigduizend Nederlanders in Londen laten zich er op zondag in het Nederlands stichten. Maar dankzij de pacht die binnenkomt kan Austin Friars net zo zelfstandig blijven als zij al 450 jaar lang is, zelfs al komt er geen gelovige meer in de kerk.