Voor alles een oplossing

De uitspraak van partijgenoot Maarten van Traa zal hem tot in lengte van dagen achtervolgen. ,,Aan Willem'', zei Van Traa ooit over de huidige staatssecretaris van financiën, ,,kun je alles toevertrouwen, behalve het socialisme.''

De PvdA'er Willem Vermeend (51) geldt al sinds zijn entrée aan het Binnenhof, vijftien jaar geleden, als een uitgesproken pragmaticus. Energiek, intelligent, deskundig, uiterst creatief - geen ideologische scherpslijper. Een man van compromissen, een meester in de kunst van het haalbare, gezegend met een lenigheid die soms grenst aan opportunisme.

Uit die praktische instelling is bijvoorbeeld de zogeheten vermogensrendementsheffing geboren, het onderdeel van zijn belastinghervorming dat het finale debat in de Tweede Kamer voor een groot deel domineerde en dat ook internationaal de meeste aandacht trok. Een gebaar richting de rijken, menen veel sociaal-democraten, omdat hier niet de werkelijke vermogenswinsten worden belast, maar een vrij bescheiden fictieve opbrengst. Kan zo zijn, is de reactie van Vermeend steevast, maar zijn vondst is minder fraudegevoelig en zorgt daarmee voor stabielere opbrengsten. In Vrij Nederland: ,,Het gaat mij niet om dogma's, maar om effectiviteit.''

Uiterst principieel wordt Vermeend pas als de listen van het gilde der belastingadviseurs ter sprake komen. Zijn ergernis over de creativiteit waarmee sommige Nederlanders belastingen weten te ontlopen, is niet gespeeld. Op zulke momenten krijgt hij dezelfde verbeten trek op zijn gezicht als premier Kok -een andere PvdA'er die allang zijn ideologische veren heeft afgeschud- toen die de 'exhibitionistische zelfverrijking' in het bedrijfsleven aan de kaak stelde.

Volgens critici begint Vermeends strijd tegen de consulenten zelfs trekjes van een vendetta te krijgen. Ook de Kamer vond het in de parlementaire voorbereiding van het grote belastingdebat nodig de Leidse bewindsman enigszins af te remmen. Vermeend hield zich aanvankelijk het recht voor om, mochten er onverhoopt toch weer gaten in zijn wet worden geschoten, onmiddellijk maatregelen te nemen. Goedkeuring van het parlement kon later nog wel. Een in al zijn voortvarendheid weinig democratische opstelling, die in slechte aarde viel.

Ook de grote haast waarmee hij de belastingherziening door de Kamer probeerde te loodsen, wekte de nodige wrevel. Uit protest bleef de complete oppositie -voor het eerst in de parlementaire geschiedenis- begin december weg bij een eerste debatje. ,,Zo nooit weer'', kreeg hij deze week in het debat te horen, waarop Vermeend schoorvoetend toegaf dat het tempo inderdaad hoog ligt en dat hij bewondering heeft voor de inspanningen van de kamerleden en van zijn eigen ambtenaren.

Vermeend beschouwt zijn 'Belastingherziening 2001' als zijn magnum opus, dat het waard is als een leeuw te verdedigen. Het is de kroon op een werkzaam leven dat vrijwel geheel is gewijd aan de fiscaliteit - als wetenschapper, belastingcolumnist voor de Volkskrant, kamerlid en vanaf 1994 als staatssecretaris in twee paarse kabinetten. Met kritiek op zijn 'kindje' heeft hij moeite, zeker als die kritiek enigszins persoonlijk wordt aangezet.

De sfeer tussen Vermeend en een hardnekkige criticaster als de Rotterdamse hoogleraar Cnossen is ijzig. Ook in zalen met partijgenoten sluipt er soms een bijna agressieve toon in zijn verdediging. De sportman Vermeend debatteert dan zoals hij zich in het verleden op het voetbalveld kon manifesteren: doelgericht, licht intimiderend en niet vies van een sporadische trap op de achillespezen van de tegenstander.

Vermeend kan dezelfde gulle lach laten horen als VVD-minister Zalm. Maar als hij zich in het defensief gedrongen voelt, reageert hij meer gekwetst dan arrogant, waar sommigen hem voor houden. Vermeend is niet zo zeker als hij lijkt, bevestigt PvdA-kamerlid Bos, die de staatssecretaris het afgelopen halfjaar intensief meemaakte. ,,Maar dat geldt niet alleen voor hem. Zalm en Vermeend kunnen beiden na afloop van een debat vragen: 'Het ging wel goed, toch?' Ik blijf dat fascinerend vinden, bij mensen met een dergelijke statuur en gezag.''

De kans is reëel dat Vermeends wetsvoorstel volgende week een ruime kamermeerderheid haalt, met steun van meer partijen dan alleen de paarse. De staatssecretaris heeft al aangekondigd wat hij na die triomf gaat doen: veel fietsen en hardlopen. Ook heeft hij de Kamer moeten beloven dat hij het 'ondernemersdeel' van de belastinghervorming nog vóór de zomer presenteert, om herhaling van de hectische taferelen van de voorbije tijd te voorkomen.

Vermeend zal daarna ongetwijfeld weer een nieuw fiscaal project ter hand nemen, zoals hij altijd heeft gedaan. Het hoofd van de uitvinder van het 'premiesparen' zit, nu al weer twee jaar na de presentatie van de basis van de huidige plannen, weer vol nieuwe ideeën. Het volgende kabinet zou daarmee zijn voordeel kunnen doen. 'Jaws II' wordt deze nieuwe studie naar onder andere de 'flat tax' en de gevolgen van de internet-revolutie in de Kamer al genoemd. ,,Een goede manier om de staatssecretaris van de straat te houden'', grapte Zalm woensdag.

Dat zijn ambities nog verder reiken, daar heeft Vermeend nooit omheen gedraaid. Tijdens de kabinetsformatie van 1998 solliciteerde hij openlijk, maar vergeefs naar een ministerschap op economische zaken of onderwijs. Bos sluit een dergelijke overstap in de toekomst niet uit: ,,Ik kan mij geen probleem voorstellen waar Willem geen oplossing voor kan vinden. Ook dat deel van de uitspraak van Van Traa klopt.''