Koran eist moderne uitleg

In de zevende eeuw had niemand nog van gekloonde schapen gehoord. Geen wonder dat voor iedere nieuwe generatie moslims een nieuwe uitleg van de Koran is vereist. Helaas is dat niet tot de Rotterdamse Islamitische Universiteit doorgedrongen.

Ahmet Akündüz, de nieuwe rector van de Islamitische Universiteit Rotterdam (IUR), heeft zijn visitekaartje afgegeven. Moslimmannen mogen hun vrouwen slaan. IUR-kopstuk Hamza Zeid Kailani heeft vorig jaar nog het slaan van vrouwen verdedigd (niet te hard, zodat er geen letsel wordt toegebracht) en zich op het 'liberale' standpunt gesteld dat homo's niet doodgemaakt hoeven te worden, maar opgesloten totdat ze genezen zijn.

In aller haast heeft de IUR een persconferentie belegd om een en ander toe te lichten. In de uitnodiging lezen we: ,,Enerzijds is het goed dat er veel geïnteresseerden zijn die zich op een of andere manier in de discussie willen mengen als nuchtere burgers. Anderzijds is het verbazingwekkend dat er mensen zijn die met een minimum aan kennis van zaken zich op een hoog niveau met academische onderwerpen willen bezighouden. Daarbij zijn er ook mensen die met overhaaste oppervlakkige standpunten aan hun naamsbekendheid willen werken.'' Hoewel ik het risico loop me niet op het hoge niveau van de IUR te begeven, wil ik toch reageren.

De Koran, als geopenbaard boek, heeft een universele boodschap. Die boodschap werd geformuleerd in de taal die begrijpelijk was voor een deels nomadische, deels stedelijke bevolking die leefde in de clancultuur van de zevende eeuw. De taal, de beeldspraak en de verhaalstructuur van de Koran sluiten aan bij wat toen voor de mensen begrijpelijk en herkenbaar was. De dialectiek tussen de universele waarde van de Koran en de taal waarin die is weergegeven maakt door haar vele dubbele bodems het begrip van de Koran zeer complex. Daarom hebben moslims steeds een 'tafsir', duiding, nodig gehad.

Als in de tijd van de openbaring de Koran had gesproken van gekloonde schapen, gsm en ruimtestations, evolutieleer, bits en bytes, was de boodschap aan de toenmalige bevolking niet besteed geweest. De taal is tijd- en streekgebonden, en een deel van de beeldspraak en parabels is dat ook. De voorschriften voor de gelovigen zijn wat mij betreft universeel. De kernboodschap van de geloofsbelijdenis, het dagelijkse gebed, het vasten, de zorg voor de zwakkeren en de bedevaart dwingt ons telkens weer het respect voor onze Schepper en Zijn Schepping onder ogen te zien en leert ons nederigheid.

Lange tijd heeft de katholieke kerk gedelibereerd of de vrouw überhaupt wel een ziel had. Dwarsdenkende vrouwen konden rekenen op de brandstapel. Pas de Verlichting heeft het bewustzijn gebracht dat vrouwen zelfstandige individuen zijn. De openbaring van de Koran was een soortgelijke revolutionaire gebeurtenis. Daarvoor konden in het Midden-Oosten vrouwen naar believen worden vergokt, verkocht of vermoord. Vrouwen hadden geen erfrecht, hun getuigenis had geen waarde. Een man kon met tientallen vrouwen getrouwd zijn, die naar believen weer verstoten konden worden. Ze konden als slaaf verkocht worden. De Koran bevatte voor die tijd en regio een aantal revolutionaire voorschriften. Vrouwen kregen erfrecht (zij het de helft van dat van hun broers), ze mochten getuigen. Mannen mochten niet meer dan vier vrouwen trouwen, en dat nog onder voorwaarde dat hij hen goed zou onderhouden en geen boven de andere zou bevoordelen. Een man mocht zijn vrouw niet meer molesteren, enkel in de laatste fase van een gezinsconflict een tikje geven. Een vrouw moest bij het trouwen een bruidsgift worden gegeven en ze mocht bij het huwelijk het recht van scheiden opeisen.

Tegenwoordig hebben islamitische vrouwen, zeker de derde generatie in bijvoorbeeld Nederland, zich zodanig ontwikkeld dat ze gelijkwaardig aan de man (kunnen) functioneren. Vrouwen hebben zelfstandig toegang tot de bronnen van kennis. De door de Koran ingezette lijn moet dus worden doorgezet. Een moslimman mag zijn vrouw niet slaan. Waar moslims een minderheid vormen (zoals in Nederland) zijn ze sowieso gehouden aan de wet van het land waar ze leven, maar dit geldt mijns inziens ook voor de islamitische landen. Een dochter mag zelfs meer erven dan haar broers, stel dat juist zij voor haar ouders heeft gezorgd. De getuigenis van een vrouw is net zoveel waard als die van een man.

De Koran kent een aantal (religieuze) sancties op het niet naleven van voorschriften. Dat geldt bijvoorbeeld voor het verwaarlozen van het gebed. Nergens staat een sanctie op gelijkberechtiging van man en vrouw, op gelijk erfrecht, op het niet slaan. Als een instelling als de IUR zegt integratie in Nederland na te streven, dan lijkt het me opgave nummer één om Nederlandse moslims en hun voorgangers bij te brengen dat het naleven van de wet geheel in de geest van de Koran is. En als ze daartoe niet bereid zijn, lijkt me de IUR niet de plaats waar imams in Nederland dienen te worden opgeleid.

In de eerste eeuwen kende de islam een bloeiende traditie van rechtsscholen, waar in een open en democratisch debat gesproken werd over de actuele duiding van de Koran. In die tijd was de islam een vernieuwende, democratiserende en emancipatorische kracht. De huidige islamitische wereld lijdt juist onder de statische uitleg van de Koran. Het politieke misbruik dat van dit geloof is gemaakt, en nog tot op de dag van vandaag wordt gemaakt, leidt tot een geloofspraktijk die mensen afhoudt van zowel hun spirituele wortels als hun maatschappelijke ontplooiing. De praktijk van de islam is op dit moment niet religieus maar politiek. De opkomende socialistische staten in de jaren vijftig jaren (Egypte, Algerije) hebben de islam als supermarkt gebruikt om hun staatsmacht te legitimeren. Zoals trouwens de grondlegger van het 'moderne' Turkije, Atatürk, hen is voorgegaan.

Niet voor niets spreekt Milli Görüs in haar werkplan over een noodzakelijke terugkeer naar de 'ijtihad', de duiding van de bronnen van ons geloof in een open, democratisch debat. Ik maak me sterk dat het slaan van vrouwen als geloofspraktijk in zo'n debat al snel door de mand valt.