De partij die uit het niets kwam

Waar gaan de Duitse kiezers heen als ze de CDU niet meer pruimen? De ontmanteling van de laatste grote christen-democratische partij van Europa doet de vraag rijzen hoe een Duitsland zonder CDU eruit zou zien.

De CDU loopt gevaar ten onder te gaan aan haar illegale financiering, want als ze al het zwarte geld dat ze inzamelde, met boetes erbovenop, aan de staat moet afdragen gaat ze failliet. In de buitenlandse pers is in verband hiermee al een eerste verwijzing naar het Duitse oorlogsverleden gesignaleerd: in de New York Times/Herald Tribune sprak Roger Cohen dit weekeinde van 'ondiepe wortels' van de Duitse democratie, een reden volgens hem om ongerust te zijn nu de zwart-geldaffaire die weinig gewortelde democratie op haar grondvesten doet schudden.

Sinds de CDU in de jaren 1945-1949 werd opgericht op de ruïnes van het verslagen nazi-rijk heeft het beeld bestaan van een, op enkele financiële schandalen na, fatsoenlijke partij die te midden van veel heel fatsoenlijke kiezers ook enkele minder fatsoenlijke mensen achter zich schaarde in het machtsvacuüm na de oorlog.

Waar de sociaal-democratische SPD een diepgewortelde partij is die al in 1875 werd opgericht, kwamen de christen-democraten na de ondergang van de nazi's uit het niets opzetten. Voor de oorlog kende Duitsland weliswaar een katholieke partij, Zentrum, maar geen algemeen christen-democratische partij en zeker niet een die zoveel conservatieve democratische kiezers wist te verenigen. Toch wist deze partij die uit het niets kwam, op de linkse jaren 1969-1982 na, de Bondsrepubliek vanaf de oprichting in 1949 te domineren en vormde zij een stevig conservatief bolwerk ter rechterzijde waardoor er nauwelijks ruimte was voor extreem-rechtse partijen.

De Beierse christen-democraat Franz-Josef Strauss waarschuwde bij leven altijd dat er naast de christen-democratie in Duitsland geen rechtsere partij mocht zijn. De angst dat het verdwijnen van de CDU alsnog kansen kan bieden voor uiterst rechtse partijen is dan ook niet geheel onzinnig. Op bijeenkomsten van CDU-leden staan al leden van meer bedenkelijke partijen met folders bij de deur.

Maar een blik op andere West-Europese landen waar de christen-democraten een overheersende positie hebben verloren, wijst geenszins op toenemende instabiliteit. Als er één democratie was die nog tot in de jaren tachtig werd vergeleken met de Weimarer Republik -de vooroorlogse Duitse democratie die zo zwak was dat Hitler aan de macht wist te komen- dan wel de Italiaanse. Zoals in Weimar nazi's en communisten de democraten van twee zijden aanvielen, zo zou ook in Italië het democratische centrum van christen-democraten en socialisten worden bedreigd van rechts en van links. Maar toen het regerende centrum in Italië bezweek aan corruptie op grote schaal, bleek Italië zonder christen-democraten en socialisten aan de macht alleen maar stabieler en moderner te worden. Dat er momenteel een linkse regering is onder leiding van een voormalig communist, D'Alema, is een direct gevolg van het bezwijken van de christen-democratische partij, maar de Italiaanse democratie is daar beslist niet extremistischer van geworden, eerder integendeel.

Hoewel er nu zes christen-democratische splinterpartijen bestaan in Italië, hebben de meeste kiezers van de aloude Democrazia Cristiana hun heil gezocht bij de rechts-liberale Forza Italia van mediamagnaat Berlusconi.

Ook in Nederland en Vlaanderen is het verlies van de christen-democratische partijen vooral rechts-liberale partijen ten goede gekomen. De rechts-linksverhouding is er niet door veranderd, de kiezers zijn overgestapt op de meest verwante partij iets meer ter rechterzijde.

Het zou historisch zijn als ook in Duitsland een stroom kiezers zou overstappen van de christen-democraten naar de liberale FDP. Nog nooit had Duitsland een grote liberale partij; al in de negentiende eeuw bezweek het liberalisme hier onder de lokroep van het nationalisme. En na de Tweede Wereldoorlog, toen Duitsland eindelijk rijp was voor een maatschappij naar liberaal-westers model, wist de christen-democratische CDU/CSU de meeste conservatieve kiezers aan zich te binden en bleef de liberale FDP over als kleine partij die zich de laatste jaren enkel nog weet te profileren als club van de rijken.

Maar vooralsnog suggereren de opiniepeilingen dat veel teleurgestelde CDU-kiezers overstappen naar de SPD, een partij die voor het uitbreken van de affaire-Kohl, twee maanden geleden, vijftien procent achter lag op de CDU/CSU, maar inmiddels juist vijftien procent voor ligt in de kiezersgunst. Over wat er gebeurt met de Duitse democratie als ook die partij er zwarte kassen op na zou blijken te houden, hoeft op dit moment gelukkig niemand na te denken.