Ingeklemd tussen Oost en West

De kerncentrale in het Tsjechische Temelin is de inzet van een ruzie tussen Tsjechië en Oostenrijk. Maar de vraag of de centrale noodzakelijk of veilig is, speelt al lang niet meer de hoofdrol. De discussie heeft in Oostenrijk de angst voor het nabije Oost-Europa aangewakkerd. In Tsjechië steken daarentegen sentimenten de kop op uit de tijd dat de Oostenrijkers in Praag de dienst uitmaakten.

De kerk van Krtenov is een restje Donau-monarchie. De rode daken en witgekalkte muren steken pitoresk af tegen heuvels van Zuid-Bohemen. Maar het heiligdommetje valt in het niet bij de kerncentrale Temelin die de rest van het dorp heeft opgeslokt. ,,De vier koeltorens zijn elk 155 meter hoog.' Milan Benesar wijst op de betonnen gevaarten die uittorenen boven het ingangsgebouw.

Na een metaaldetector volgen de stalen grijparmen van een draaideur. De bezoeker heeft een pas, een nummer en bij iedere doorgang controleert en registreert een centraal computersysteem zijn unieke handafdruk. ,,Temelin is een veilige kerncentrale', aldus Benesar. Daarmee heeft de woordvoerder van Temelin gezegd wat Tsjechië de wereld in dezen te zeggen heeft.

De wereld is echter niet overtuigd. Vooral buurland Oostenrijk maakt zich zorgen over de veiligheid van de kerncentale die op slechts vijftig kilometer van de Oostenrijkse grens staat. Met de bouw werd in 1987 begonnen en zoals alle kerncentrales in het Oostblok kwam ook Temelin van de Sovjet-tekentafel. Na de val van het communisme besloot Tsjechië, in tegenstelling tot Polen, door te gaan met zijn nucleaire programma. Volgens Oostenrijkse ecologen die de afgelopen maanden regelmatig grensovergangen met Tsjechië blokkeerden, is Temelin een potentieel Tsjernobil. ,,Onzin', meent Nebesar. ,,Tsjernobil is een volledig ander type kerncentrale. Het originele bouwplan voor Temelin is Russisch, maar meer dan zestig procent van de technologie komt uit het Westen.'

,,De hele elektriciteitsbekabeling is trouwens geleverd door een Oostenrijkse firma', zegt Nebesar, terwijl hij de zoveelste stalen deur opendraait. Hol klinken de voetstappen in het betonnen trapgewelf dat naar de controlekamer leidt. ,,Hoe heet hij? Waar komt hij vandaan?', vraagt een onzichtbare bewaker. ,,Een gast uit Nederland.' Een magneetkaart, een nummer, een handafdruk, nog een magneetkaart en de controlekamer gaat open. Normaal waken vier personen over de veiligheid van de centrale. Nu is het een gonzende bijenkorf van af- en aanlopende specialisten. De kleur van de overalls geeft aan wie bij wie hoort. Het blauw van het bouwbedrijf is verspreid over de hele zaal. De Skoda-mannen discussiëren boven een stapel papieren. In een hoek zitten vier Russische atoomspecialisten bijeen in hun beige uniformen.

Tegenstanders van de centrale herhalen keer op keer dat de combinatie van Russische en Westerse technologie gevaarlijk is. Het bewijs: er hebben zich herhaaldelijk storingen voorgedaan. ,,Soms worden er kleine foutjes gemaakt', geeft Benesar toe. ,,Maar dat is omdat we de centrale testen. Dat is ook de reden waarom we er maandenlang over doen.' Hij wijst op de flikkerende controlepanelen en dreunt zijn verhaal op: ,,Er zijn hier 1600 controlepunten... We hebben driedubbele beveiliging om de centrale stop te zetten... De hier toegepaste software is de beste ter wereld...'

,,Temelin is geen Tsjernobil', echoot het bezoekerscentrum van Temelin de woorden van Benesar. ,,Temelin is een watergekoelde VVER-1000 centrale, net als de meeste kerncentrales in het Westen. Tsjernobil is een grafietgekoelde centrale van het type RBMK-1000, die in tegenstelling tot Temelin zijn splitsingsactiviteit verhoogt in geval van een ongeluk', zo leert de bezoeker. De tentoonstelling bevindt zich in een kasteeltje dat naast de kerk het enig overgebleven gebouw van het dorp is. ,,Ik ben niet bang om zo dicht bij de kerncentrale te wonen, omdat ik weet dat hij veilig is', zegt Eva die de rondleiding verzorgt. De angst voor een nucleaire ramp leeft in het geheel niet bij de bewoners van de regio, van wie 1 200 werk hebben in de centrale. Blokkades zijn er niet geweest. Wel wat manifestaties, maar die waren in de woorden van Benesar ,,niet echt serieus'. Het handjevol protesterenden steekt schril af tegen de 20 000 toeristen die Temelin jaarlijks aandoen. ,,Vooral 's zomers is het erg druk', weet Eva. Het overgrote deel van de bezoekers komt uit Tsjechië. Oostenrijkers worden vrijwel nooit gesignaleerd.

De Oostenrijkers zijn volgens Nebesar het slachtoffer van een gebrek aan informatie. ,,De Oostenrijkse overheid heeft de informatie wel, maar die informatie bereikt de bevolking niet', meent hij. De 'goed' geïnformeerde Tsjechen zijn daarentegen voor Temelin. ,, Volgens de laatste opiniepeilingen zijn dat er 71 procent', zegt Benesar tevreden. ,,We zijn in Tsjechië niet trots genoeg op ons werk. We hebben tientallen jaren in het communisme geleefd en we hebben niet geleerd om te zeggen dat wij sommige dingen beter kunnen dan anderen.' Hij toont de turbines uit de Tsjechische Skoda-fabrieken. ,,De buitenste bladen draaien straks sneller dan het geluid.'

De Oostenrijkse blokkades hebben volgens hem in Tsjechië de steun voor Temelin alleen maar vergroot. ,,Het heeft te maken met nationalisme. Tijdens de dubbelmonarchie hielden we ook al niet van Oostenrijk en nu proberen de Oostenrijkers ons weer hun oplossingen op te dringen.' Dat vonden ook de Tsjechische communisten, die nog altijd een politieke kracht van betekenis zijn. Ze bezetten benzinestations van een Oostenrijkse firma om de Oostenrijkers te laten zien dat ze sinds 1918 niet meer de baas zijn in Tsjechië. ,,Er was heel lang sprake van stabiliteit tussen beide landen, maar dit kan een escalatie veroorzaken', aldus Benesar.

Vojtech Kotecky is het roerend met hem eens. Kotecky spreekt namens de Tsjechische afdeling van de ecologische organisatie 'Vrienden van de aarde'. Hij behoort tot de minderheid die tegen Temelin is, maar staat kritisch ten opzichte van de Oostenrijkse blokkades. ,,In sommige gevallen zijn het oprecht bezorgde burgers en ecologen, maar vaak zitten er lokale politici achter die willen laten zien hoe fel ze tegen zijn.' De regering-Schussel doet volgens Kotecky meer aan spectaculaire acties omwille van het showeffect, dan aan lobbyen om echt iets te bereiken. Schussel staat onder druk van zijn extreem-rechtse coalitiegenoten, de Freiheitlichen van Jorg Haider, voor wie vervuiling door 'Oost-Europese' kerncentrales en 'vervuiling' door Oost-Europese immigranten naadloos op elkaar aansluiten. Wenen dreigt de Tsjechische toetreding tot de Europese Unie te blokkeren als Praag niet luistert naar de Oostenrijkse bezwaren.

,,Het echte probleem is dat aan beide kanten nationalistische gevoelens de hoofdrol beginnen te spelen', meent Kotecky. ,,Onze regering stelt het voor als een soort koude oorlog tussen ons en de Oostenrijkers.' Dat is volgens hem een van de oorzaken waarom Temelin zelf geen punt van discussie meer is. De kritiekloze opstelling van de Tsjechische samenleving heeft volgens hem drie oorzaken. Temelin wordt voorgesteld als de oplossing voor het milieuprobleem in Noord-Bohemen, dat zwaar is aangetast door de afgraving en verbranding van bruinkool. Dit ecologische argument wint het van de angst voor werkloosheid, die tot Noord-Bohemen beperkt blijft. Daarnaast heeft de regering Temelin altijd voorgesteld als een project dat zo goed als klaar was. ,,Stopzetten zou dus een enorme kapitaalvernietiging betekenen.' En dan zijn er nog de Oostenrijkse blokkades. ,,Die hebben het debat hier helemaal veranderd. De discussie gaat helemaal niet meer over de vraag of Temelin nodig is of veilig.'

,,Temelin is veilig', reageert ingenieur Pavel Pittermann stellig. Hij is inspecteur bij het Tsjechische staatsinstituut voor nucleaire veiligheid (SUJB), dat de licenties voor het gebruik van kernenergie in Tsjechië afgeeft. ,,Voor iedere stap is een vergunning nodig volgens de Tsjechische wet. Eerst voor de pre-operationele fase, dan voor non-actieve testen en nu voor het actief testen. Straks moet Temelin nog een voorwaardelijke vergunning krijgen om een jaar op experimentele basis operationeel te zijn, voordat de eindvergunning voor commerciële exploitatie wordt afgegeven.' Zelf is Pittermann voorstander van kernenergie. ,,We kunnen niet anders dan doorgaan. We hebben geen olie of gas en niet genoeg andere energiebronnen zoals waterkracht.' Maar hij onderstreept dat deze persoonlijke overtuiging geheel los staat van het verlenen van vergunningen.

Bij 'Vrienden van de aarde' hebben ze zo hun twijfels. Kotecky wijst meesmuilend op een foto, waarop de directrice van SUJB in een innige omhelzing met premier Milos Zeman staat afgebeeld. ,,Temelin vraagt om een vergunning op vrijdagmiddag en krijgt haar maandagochtend', schetst Kotectky. Hij twijfelt aan de veiligheid van de centrale. ,,Temelin is veilig in vergelijking met oude Sovjet-centrales, maar lang niet zo veilig als kerncentrales in West-Europa en Japan. Bovendien is er nog geen definitieve oplossing voor het nucleaire afval.' In tegenstelling tot Oostenrijkse milieuactivisten is zijn doel niet het sluiten van de centrale. ,,De protesten richten zich nu tegen Temelin, terwijl de gevaarlijkste kerncentrale in het Slowaakse Bohunice staat, niet ver van de Oostenrijkse grens.'

,,Politiek gezien is er geen enkele kans om de kerncentrale stop te zetten. Niet de alternatieven voor Temelin zijn het belangrijkste thema, maar energiebesparing. Het energieverbruik ligt in Tsjechië 2.3 keer zo hoog als gemiddeld in West-Europa', aldus Kotecky. De bouw van Temelin is volgens hem economisch niet rendabel, omdat bij de kosten - bijna 100 miljard kronen (6,4 miljard gulden) - geen rekening is gehouden met de ontmanteling van de centrale over dertig jaar. Bovendien blijft het stroomoverschot van twintig procent bestaan, waardoor er geen prikkel is om energie te besparen. Daarnaast heeft Temelin de privatisering van de Tsjechische elektriciteitsmaatschappij, CEZ, vertraagt omdat het enorme bouwproject drukt op de financiële resultaten.

CEZ gaat komend jaar in de verkoop, maar het ziet ernaar uit dat politieke redenen daarbij zwaarder wegen dan economische. Minister van industrie en handel Gregr drukte zijn plan door om energieproducent CEZ samen met de zes distributiebedrijven van het land te verkopen. Volgens veel economen loopt de overheidsbegroting hierdoor een smak geld mis. De distributiebedrijven hebben al buitenlandse minderheidsaandeelhouders. Deze zouden een flinke premie betalen voor de paar procent meer die hun een meerderheidsbelang geeft. Bovendien heeft de minister zijn onderhandelingsruimte beperkt, omdat er slechts drie energiebedrijven zijn die de aankoop van CEZ en zes distributiebedrijven kunnen en willen financieren. Minister Gregr lijkt daar niet mee te zitten. Hij verklaarde onlangs onomwonden dat Electricité de France (EDF) favoriet is. De reden ligt voor de hand. Frankrijk is de grootste producent van kernenergie in Europa. Parijs is de hoofdstad van een groot Europees land, Wenen al lang niet meer.