Een halve eeuw chazzan; waar is de opvolger?

Vorig jaar was Hans Bloemendal (77) een halve eeuw chazzan, voorzanger, bij de orthodox-joodse gemeente Amsterdam. Hij had operazanger kunnen worden, maar toen bleek dat hij dan ook op sabbat zou moeten zingen, viel die keuze af. Bloemendal maakte naam als biochemicus. Gisteren werd met een concert in Berlage's beurs zijn jubileum gevierd.

Bloemendal, klein, met een glanzend witte dos haar en een licht accent, werd in 1923 geboren in het Duitse Fulda. Hij groeide op binnen de orthodox-joodse gemeenschap en zong al vroeg in het sjoelkoor. ,,Een van de jongens mocht altijd solozingen. Tot hij de baard in de keel kreeg. Toen mocht ik.'' Met een kleine lach: ,,Ik had daar natuurlijk allang op zitten vlassen.''

In 1937 werd Bloemendal naar Amsterdam gestuurd. Zijn Nederlandse ouders volgden hem nadat ze in Duitsland de Kristallnacht meemaakten. Bloemendal deed auditie voor het conservatorium, maar de docente waarschuwde dat een toekomst als concertzanger onzeker kon zijn. En als operazanger, zei ze, zou hij ook op sabbat moeten werken. De hbs leek een betere keus.

In 1942 werden zijn ouders en zijn enige zusje opgepakt, in de Hollandse Schouwburg opgesloten en later in nazi-kampen omgebracht. Hans Bloemendal dook onder. Hij was in 1945 met een oom, een neef en drie tantes de enige overlevende van de familie van twintig.

Over de oorlog spreekt hij niet. ,,Nooit, alleen ooit in een interview met De Tijd. Daar heb ik ontzettende spijt van gehad. Het is een soort verdringingscomplex. Mijn kinderen zeiden wel: we leren je pas kennen door dat interview.'' In een ander gesprek, met Wim Kayzer, noemde Bloemendal zichzelf een meester in het 'omzetten van een schakelaar' om zo min mogelijk met het verleden te worden geconfronteerd.

Na de oorlog begon Bloemendal meteen met het overvolle leven dat hij tot op de dag van vandaag leidt. Met een vriend richtte hij de joodse jongerenvereniging Tikwatenoe ('Onze hoop') op. Rond joodse feestdagen vertelde Bloemendal daar verhalen. Die werden later gebundeld in 'De sjofar van Alexandrië'. ,,Met die bundel heb ik grote moeilijkheden gehad, hij werd zelfs uit de handel genomen. De katholieke jeugdbibliotheek was enthousiast over het boek, maar vond dat het verhaal over een joods jongetje dat paus wordt, niet kon. De bundel werd dus niet in de collectie opgenomen. En mensen uit de joodse gemeenschap dachten zich in een ander verhaal te herkennen. De hele oplage verdween in een kelder. Nu is alles weer pais en vree.''

Een herziene versie, een sprankelende verhalenbundel, verschijnt deze maand. Het zijn niet echt kinderverhalen, zegt Bloemendal. ,,Sommigen zijn echt sleutelverhalen.'' Het titelverhaal, 'Een licht bij de klaagmuur', besluit als volgt: ,,Temidden van vijanden, maar we zijn er nog. En dat is de hoofdzaak.''

Bloemendal trouwde met Rachel, het meisje dat hij tijdens zijn onderduikperiode had ontmoet. Aan de Universiteit van Amsterdam begon hij een studie scheikunde. ,,Een praktisch en logisch vak.'' Bloemendal nam ook weer zangles en leidde sabbatdiensten in een joods tehuis voor ouderen. Met het joods nieuwjaar in 1949 kwam er een plaats vrij voor een voorzanger bij de synagoge aan de Jacob Obrechtstraat.

,,Joods nieuwjaar is een vrij forse dienst. Ik kende wel wat Amsterdams chazzanoet omdat ik voor de oorlog in de Grote synagoge kwam. Maar om daar dienst te doen is iets heel anders.''

De vrouw van de in de oorlog omgekomen voorzanger De Jong hielp Bloemendal. ,,Ik had nog een dag of negen. Dagelijks ging ik naar dat huis en dan zong mevrouw De Jong me alles voor. Ik herinnerde me zelf ook een en ander van de periode 1937 tot 1942. Maar we hadden geen tijd voor herinneringen. Ik moest snel leren, geen tijd verdoen.'' Hij mocht blijven.

Bloemendal, nu al jaren opperchazzan, bereikte internationale faam, bracht platen en cd's uit en componeerde. Intussen promoveerde hij in de biochemie en ging werken bij het Nederlands Kankerinstituut.

In 1965 werd Bloemendal, orthodox-jood, samen met Sjoerd Bonting, anglicaan, benoemd als biochemicus bij de Katholieke Universiteit Nijmegen. Een radicale stap in die tijd. ,,Ik heb geaarzeld. Met dat katholieke was ik vertrouwd. Ik was ondergedoken geweest bij een katholiek gezin en in Fulda hadden we een katholieke hulp in de huishouding. Wat me tijdens de oorlog vooral van de katholieke kerk heeft gefrappeerd, was dat Hitler niet is geëxcommuniceerd. Daar zat je gewoon op te wachten. Maar individuele katholieken deden toen veel goeds. Ik dacht later alleen dat het hoogleraarschap niet te combineren zou zijn met mijn taak als chazzan in Amsterdam. Opperrabbijn Just verbood me dat laatste op te geven.''

Bloemendal werkte in de Verenigde Staten en Israël en won prijzen met zijn onderzoek naar eiwitten in ooglenzen. Hij weigerde in 1988 met pensioen te gaan en schreef een woedend stuk in Vrij Nederland. 'Alsof je ineens seniel bent geworden', vond hij. Met steun van zijn vakgroep bleef hij. Nog steeds werkt hij dagelijks bij de universiteit. Vorig jaar won hij voor de tweede maal de prestigieuze Amerikaanse Alcon-prijs.

Bloemendal verzamelde synagogale liederen uit de Amsterdams joodse traditie en bundelde die in 1990 onder de titel 'Amsterdams Chazzanoet'. Met hulp van het Nederlands Israëlitisch Kerkgenootschap zet de opperchazzan nu synagogeliederen op cd. ,,Niet de bravourestukken maar gewone recitatieven, zoals een chazzan dat moet leren.''

Zijn stem is mogelijk een beetje zwaarder geworden, denkt Bloemendal. ,,Maar dat ik dit nog kan, is een geschenk uit de hemel. Soms geloof ik het zelf bijna niet meer. Ook fysiek, want bij zo'n Jom Kippoerdienst doe ik, zonder gegeten of gedronken te hebben, het hoofdgebed van drie uur en een kwartier, gevolgd door het slotgebed van anderhalf uur.''

Opvolgers vinden, is moeilijk. ,,Mijn twee leerlingen hebben het helaas laten afweten. Vorig jaar heeft mijn jongste zoon mij eens vervangen. Hij zou een fantastische opvolger zijn, maar hij wil zijn kinderen in Jeruzalem opvoeden. Ik heb gezegd: 'Ik stop onmiddellijk, desnoods met terugwerkende kracht, als jij komt'.'' Na een korte stilte: ,,Misschien doet hij het toch nog weleens.''