Hoe je het ook wendt of keert, reizen vervuilt

Net terug van een weekje wintersport en alweer op zoek naar een bestemming voor het voorjaar? Bali bijvoorbeeld? Nee, verknald door te veel toeristen. Nepal dan, dat is nog lekker ongerept en puur natuur.

De vraag is: hoelang nog? Avontuur, ongereptheid en authentiek dorpsleven, al die kreten waarmee reisgidsen ons naar verre oorden lokken, gaan onherroepelijk voor de bijl als de stroom toeristen ongecontroleerd aanzwelt. Met de Spaanse costa's als bekendste voorbeeld.

Want waar bomen worden gekapt voor wegen en hotels ligt erosie op de loer; afvalwater vervuilt zeeën en rivieren; drinkwater raakt op en door westerse invloeden verdwijnen cultuur en lokale tradities. Exit toeristenbestemming.

Als antwoord op dit probleem van zichzelf te gronde richtende vakantieoorden dook ooit het begrip ecotoerisme op. Dat was pas bewust omgaan met lokale levenswijze en natuur. Prompt werd menige verre natuurreis een ecoreis, zonder dat duidelijk werd wat dat dan wel inhield.

Inmiddels is ecotoerisme alweer uit. Te beladen en te vaak misbruikt. Thika Travel noemt het in zijn gids zelfs een 'modewoord' dat al jaren geleden uit zijn vocabulaire is geschrapt. De nieuwste trend is duurzaam toerisme; bijna hetzelfde, maar niet beperkt tot beschermde natuur.

Bij duurzaam (eco)toerisme worden het vakantieverblijf, de reis en activiteiten zoals duiken, kanoën, skiën of bergbeklimmen geacht natuur en milieu niet of nauwelijks te belasten. Om lokale levenswijze en cultuur niet verloren te laten gaan in het toeristisch strijdgewoel dient de bevolking bij het toerisme betrokken te worden.

Deze duurzaamheid zou juist door kleinere touroperators gekoesterd moeten worden. Zij schermen immers met contacten met de bevolking, fantastische natuurervaringen en bijzondere bestemmingen. Willen ze die houden, dan moeten ze investeren in economie, milieu, natuur en cultuur.

Economie

Kleine organisatoren bieden vaak avontuurlijke reizen en laten de internationale hotels links liggen. De eigenaars van plaatselijke hotelletjes profiteren dus van dit soort toerisme evenals de lokale kooplieden. Maar Erik van Eijk (Ashraf) ziet ook de voordelen van grote hotelketens: ,,Zij zetten twintig mensen aan het werk, ik niet.'

Gebruikmaken van lokale gidsen is een andere manier om de inwoners te betrekken bij het toerisme. Door hun kennis van taal en gewoontes kunnen inheemse gidsen bovendien een culturele brug slaan. Toch wordt vaak eigen reisleiding geprefereerd. Gedwongen door de commercie, zegt Edo van Uchelen (Eco Tourist Services). Want de concurrent doet het ook en het is goedkoper.

Freek ten Broeke (Multatuli) meldt dat door samenwerking met lokale ontwikkelingsorganisaties zijn klanten dorpen, werkplaatsen en projecten kunnen bezoeken. Ook de individuele reizigers. ,,Het geld dat we daarvoor betalen, komt altijd aan de lokale ondernemer ten goede.'

Milieu

Heel wat minder duurzaam blijken sommige touroperators als het om de zorg voor het milieu gaat. Enkele reisorganisatoren zeggen dat hun eigen reisinformatie aandacht schenkt aan het milieu en/of ze laten de reisleider letten op een zorgvuldige omgang ermee. Maar een groot deel vertrouwt op de briefjes in de badkamer ('wees zuinig met drinkwater') of vindt waarschuwingen over milieu nergens voor nodig. Koning Aap: ,,Wij vinden het zo normaal dat mensen daarmee rekening houden.'

Toch valt dat in sommige landen reuze tegen. Heb je als reisgroep je best gedaan om al het afval te verzamelen en mee terug te nemen naar de stad, gooit de chauffeur het onderweg uit het raam. Bij Sawadee pikken ze dat niet, vertelt Elly Donk. Reisleiders en chauffeurs krijgen strenge instructies, ook al is dat in landen als Jemen slechts 'een kwart druppeltje op een gloeiende plaat'.

Ook het stellen van milieueisen aan hotels is nog geen norm. Scheiden ze het afval, wat doen ze met hun afvalwater, gaan de handdoeken niet elke dag in de was, gebruiken ze spaarlampen of waterbesparende douchekoppen? Het kan sommige touroperators weinig schelen. Een veelgebruikt excuus is dat ze geen keus hebben ('er is maar één hotel'), dat de door hun geboekte hotels te simpel zijn of dat de bevolking daar nog niet aan toe is.

Volgens Nico Visser, hoogleraar duurzaam toerisme aan de Hogeschool voor Toerisme en Verkeer in Breda, is dat een kwestie van afspraken maken met de hoteleigenaar. Zeker op termijn kunnen er milieuverbeteringen worden aangebracht die de hotelier ook nog eens geld opleveren.

Peter van Maanen (Afriesj) noemt de controle op milieumaatregelen het grootste knelpunt. Ook Multatuli maakt dit voorbehoud, maar streeft er wel naar. In eerste instantie zoekt Multatuli naar een lokaal gerund hotel. Als het even kan let deze touroperator ook nog op afvalscheiding en handdoekenverstrekking. En een hotel met zwembad komt alleen in de gids als de streek geen waterprobleem kent.

Reisleiders van Eco Tourist Services spreken achteraf de hotels nog wel eens aan op bijvoorbeeld de afvalscheiding of overdreven grote porties eten, waardoor de helft in het vuilnisvat verdwijnt. Zonde van de grondstoffen.

Het verst gaat Eceat (Europees Centrum voor Eco Agro Toerisme). Milieutips voor reizigers in de brochure en strenge eisen aan de accommodatie. Maar Eceat is geen gewone touroperator. Het geeft Groene Vakantiegidsen uit van 21 Europese landen met het doel duurzaam toerisme te bevorderen. De reis erheen moet je zelf organiseren. Liefst per openbaar vervoer. De gids geeft precies aan hoe je per trein en bus tot in de kleinste dorpjes kunt komen. Reizen is trouwens het grootste probleem van duurzaam toerisme. Hoe je het ook wendt of keert, reizen vervuilt. Vliegen - met 20-25 liter kerosine per persoon - het meest. Daarom stimuleren sommige touroperators de trein als alternatief voor nabije bestemmingen. Andere betalen de milieukosten van vliegen op vrijwillige basis aan actie Strohalm, die het geld in duurzame energie investeert.

Natuur

De ANVR geeft sinds kort een brochure uit: 'Reiswereld en de zorg voor het milieu'. Daaruit blijkt dat voor een meerderheid van de toeristen milieu een kleine rol speelt bij de keuze van hun vakantie. In het bijzonder wordt gekeken naar vervoer en de aantasting van landschap en natuur. Alle reden voor de touroperators dus om aandacht te besteden aan het behoud daarvan.

Sommige doen dat door geld over te maken aan natuurbeschermingsorganisaties of door daarmee samen te werken. Eco Tourist Services noemt vliegen een 'verkapte manier van natuurbescherming'. ,,Het blijft een noodzakelijk kwaad, maar Afrika en Costa Rica bijvoorbeeld zijn alleen te bereiken per vliegtuig. Door te vliegen houden we daar bijzondere natuurgebieden en wildparken in stand.'

Opmerkelijk is dat Eco Tourist Services zich nadrukkelijk distantieert van de milieubrochure van de ANVR. ,,Duurzaam toerisme gaat verder dan gedragsregels voor de reiziger, wij zijn van mening dat juist de toeristenindustrie zelf concrete stappen moet ondernemen', staat achter in de sobere gids.

Eceat richt zich uitsluitend op toerisme in de natuur van het Europese platteland. Volgens deze ideële organisatie vergroot dat het draagvlak voor natuurbescherming bij de lokale bevolking. Hans Geluk: ,,Het aanbieden van accommodatie op of bij een boerderij is een alternatief voor houtkap, jacht of andere natuuronvriendelijke middelen van bestaan.'

Cultuur

De meeste brochures reppen wel van respect voor de andere cultuur. Sommige touroperators willen bewust iets daarvan overbrengen op de reiziger en bezoeken daarom lokale gemeenschappen en ontwikkelingsprojecten. Multatuli doet dat zeer consequent, Afriesj en Sawadee vooralsnog alleen in een beperkt aantal landen.

Sawadee besteedt ook in de schriftelijke informatie ruim aandacht aan de cultuurkloof. ,,Mensen hebben bijvoorbeeld vaak niet in de gaten dat hun manier van kleden de manier is van de arme bevolking, in T-shirts en korte broeken. Daar wijzen we heel duidelijk op.' Als het moet pakken Sawadee's reisleiders in bepaalde gebieden zelfs camera's af, wanneer reizigers zich niet aan de afspraak houden om geen foto's te maken.

Bij Djoser legt de reisleiding uit waarom schoenen uit moeten, schouders bedekt dienen te zijn en het beter is niet iedere autochtoon een fototoestel onder de neus te duwen. ,,Op die manier ontstaat er begrip voor de andere cultuur en gewoontes en zijn er nooit moeilijkheden.'

Geld doneren is een andere optie. Of de touroperator maakt via de boekjes “Te gast in...” (Informatie Verre reizen) de klant wegwijs in 's lands wijs en gewoontes.