Zonder stadswallen zakt Den Bosch als een pudding in elkaar

Het moet een operatie zijn geweest die z'n weerga niet kende: de ophoging van de stad Den Bosch binnen de stadsmuren waartoe in de veertiende eeuw besloten werd. Het water van de Dommel, de Aa en de Binnendieze dat de vestingstad 's-Hertogenbosch tegen vijanden moest beschermen, zorgde in de stad ook voor veel wateroverlast. De metershoge stadsmuren en de afsluitbare waterpoorten konden niet voorkomen dat de stad jaarlijks onderliep. Daarom werd gekozen voor een drastische oplossing: de hele stad werd enkele meters opgehoogd. Hele wijken werden daarvoor afgebroken en weer opgebouwd. De originele vloer van de bekendste en oudste Bossche kerk, de Sint Jan, ligt dan ook ongeveer twee meter onder de huidige.

Met deze kennis in het achterhoofd is de Vestingwandeling die de VVV in Den Bosch heeft uitgezet, een speurtocht naar clous. De wandeling gaat deels door de stad, en deels langs de oude stadsmuur. Voor de ophogingsoperatie was dit een vrijstaande, hoge muur langs het water, nu is er alleen aan de waterkant nog sprake van een muur. Hierdoor heb je in een deel van de stad vanaf het opgehoogde land achter de muur een schitterend uitzicht over het meters dieper liggende natuurgebied de Bossche Hoek. Dit is een wonderbaarlijk stukje natuur, ingesloten door de wijken die buiten de stadsmuren zijn gebouwd nadat Den Bosch in de negentiende eeuw z'n vestingfunctie verloren was. Vanwege het zompige karakter van het gebied en de rol die het speelde in de verdediging van de stad, had de Bossche Hoek de bijnaam De Moerasdraak. Nu is het geen van muggen vergeven moeras meer, maar de groene long van de stad, die verrassend weidse uitzichten oplevert.

Vooral vanaf Bastion Oranje, het parkje op de plaats waar ooit een waltoren stond van waaraf boogschutters de vijand beschoten. Al vele eeuwen staat er een van de grootste Middeleeuwse kanonnen van Europa, met de bijnaam de Boze Griet. Gegoten in 1511, maar ondeugdelijk: het heeft nooit een kogel afgeschoten. Het parkje is voorzien van bankjes, en 'szomers komen er hele gezinnen van het uitzicht genieten. Ze moeten daarvoor wel eerst een drukke weg oversteken (de Zuidwal is nu onderdeel van een belangrijke route om de oude binnenstad heen), en kinderen weghouden van een metersdiepe val van de stadsmuur in de Singelgracht eronder.

De ophoging van de stad heeft er indirect voor gezorgd, dat de stadsmuren nog intact zijn, ondanks het feit dat de stad allang geen vestingfunctie meer heeft. Als ze zouden worden weggehaald, is de kans groot dat de binnenstad als een pudding in elkaar zakt.

Het water stroomt al die eeuwen later nog steeds de stad in via de waterpoorten, of hekels, afsluitbaar met stevige deuren, die bijvoorbeeld bij de Grote Hekel aan de Zuidwal nog onlangs vernieuwd zijn. Daarna vindt de Binnendieze z'n weg door de stad, deels onder huizen en straten door, maar steeds meters lager dan het straatniveau. De gemeente Den Bosch, die veel geld gestoken heeft in het restaureren van de oude stad, heeft het riviertje op tal van plaatsen zichtbaar gemaakt, wat voor verrassende plekjes heeft gezorgd. Van mei tot november vertrekken er vanuit de Molenstraat regelmatig smalle bootjes voor tochtjes over de Binnendieze.

Gerestaureerd zijn ook veel gebouwen en de kaden van de Haven, een stil, fraai deel van de stad met oude pandjes, (woon)boten en historische schepen. Heel wat stiller en beschutter dan de Buitenhaven in de Dommel, die er parallel aan loopt, en waar opnieuw het waterrijke verleden van Den Bosch van zich doet spreken. Want deze buitenhaven is ontstaan doordat de Bossche waterpoorten en sluisdeuren in de winter vaak dicht waren om te voorkomen dat de hele stad onderliep. De haven was dan niet bereikbaar voor de vrachtschepen, die via de Dommel aankwamen. Daarom maakten die gebruik van de Buitenhaven langs de stadsmuur. In de muur zitten her en der nog de ringen die toen gebruikt werden. Aan de nieuwe steigers die langs de muur zijn aangelegd, leggen vooral in de zomer veel bootjes aan. En in de zomer is de Dommel te bevaren met een rondvaartboot die vertrekt uit de Smalle Haven.

Niet alleen de stadsmuur en de haven zijn met zorg onderhouden. Er zijn plannen voor het verder opknappen van de vestingwerken, en ook de Bossche binnenstad heeft z'n oude jas keurig afgestoft en hersteld. De gemeente voert een actief beleid om huiseigenaren te bewegen oude panden op te knappen en te onderhouden. Het restauratiebeleid gaat zelfs zo ver, dat middenop de Markt een puthuis is gereconstrueerd waar ooit de put en later de stadspomp stond. Bovendien zijn de straten van het winkelhart door de Spaanse architect Beth Gali onder handen genomen, waardoor boulevards met tegelmozaïeken in rood- en grijstinten zijn ontstaan en de driehoekige Markt ondanks z'n open karakter sfeer ademt.

Den Bosch is een levendige stad, die zichzelf de binnenstad van Brabant noemt. Een stad met een levend verleden, veel en veelsoortige restaurants, en verrassende plekjes, op soms onvermoede plaatsen. Zoals in de wat saaie straat Achter de Boomgaard, waar de oplettende wandelaar tot stilstand wordt gebracht door een vreemde tekst op de gevel van een van de panden: 'Het vermogen onbewogen stil te staan'. Om na een kleine, meestal vergeefse, poging tot bewegingloosheid, de wandeling te vervolgen.