'Een bewegend hemellichaam'

Het Bachjaar. Concerten, cd's, biografieën, balletten, toneelstukken, tentoonstellingen en curiosa - 250 jaar na zijn dood wordt de componist der componisten alom geëerd en geprezen. Aflevering 2 van een wekelijkse rubriek over alles wat met Bach te maken heeft: schilder Ton van Os.

De bovenzaal van galerie Delta in Rotterdam is omgetoverd tot een bijzonder concertpodium, waar de noten niet gehoord maar gezien worden. Er hangt Bach aan de muur, zeventien keer dezelfde partituur van Bach. Alleen is de verbeelding telkens anders. En het effect dus ook.

,,Het is een hommage aan Bach,' zegt de schilder Ton van Os, terwijl hij langs de panelen met muzieknoten slentert. ,,Het is nu ruim veertig jaar geleden dat ik Bach leerde kennen. Tot dat moment had ik alleen bij bepaalde jazzmuziek het gevoel werkelijk aangesproken te worden. Maar in de Chaconne van Bach hoorde ik een verdriet én een verwachting die mijn gemoedstoestand van die jaren precies leek te vertolken.'

De Chaconne is het vijfde deel van de partita nr.2 voor vioolsolo en vormt een onderdeel van de zes vioolsonates en partita's van Bach (WV 1004). In de muziekgeschiedenis wordt het stuk tot een van Bachs hoogtepunten gerekend. Maar niet alleen de muziek raakte Van Os, ook Bachs vlekkeloze, bijna gekalligrafeerde handschrift fascineerde hem. ,,De partituur is volmaakt vormgegeven. Geen doorhaling, geen hapering, het lijkt zelfs dat Bach tijdens het componeren zijn pen niet van het papier heeft gehaald. Wat natuurlijk onmogelijk is, hij moest de ganzenveer geregeld in de inkt dopen.'

Na zich jarenlang in het werk te hebben verdiept, koopt Van Os rond 1990 de facsimile-uitgave van de autograaf bij een uitgeverij in Leipzig. ,,De partituur heeft trouwens een vreemde reis gemaakt. Na Bachs dood bleek het origineel zoek. Er bestonden nog wel twee handgeschreven kopieën, gemaakt en gesigneerd door Bach's vrouw Anna Magdalena en een tijdgenoot. In 1814 ontdekte een verzamelaar in St.Petersburg nog een derde, niet gesigneerd exemplaar. Die papieren, behorend tot de inboedel van een pianist, waren bedoeld om als pakpapier te dienen in een kruidenierswinkel.'

Ten onrechte heeft men toen lange tijd gedacht dat dit exemplaar het origineel zou zijn. Het echte origineel heeft Bach waarschijnlijk nagelaten aan een van zijn zonen, Johan Christoph, die het weer nalaat aan zijn dochter. Uiteindelijk duikt de autograaf rond 1890 op bij een muziekleraar in Leipzig. Deze vermaakt het handschrift in 1917 aan de Pruisische Staatsbibliotheek in Berlijn. Daar wordt de autograaf tot op heden bewaard.

,,En daar wordt de partituur door Nederlanders gerestaureerd. Hoe weet ik niet precies, maar zij pakken op een zeer subtiele manier de inktvraat aan die dit grafische meesterwerk nu langzamerhand opslokt.'

,,Deze inktvraat heb ik ook tot thema van een tweeluik gemaakt, of, anders gezegd, ik heb de invloed van de tijd op de partituur proberen te tonen. Op alle schilderijen staat het handschrift van Bach, ik heb dus zelf geen noot geschilderd. Het handschrift van Bach is gezeefdrukt. Die zeefdrukken heb ik bewerkt, waardoor de noten soms in de ruimte lijken te zweven, soms juist sterk tegen de achtergrond gedrukt worden.'

,,Op het ene schilderij van het tweeluik heb ik de tijd proberen uit te wissen, allerlei smetjes weggeschilderd. Dat paneel geeft weer hoe Bach zijn Chaconne gezien moet hebben - weliswaar niet op zo'n groot doek maar wel in deze gave toestand. Op het andere deel van het tweeluik heb ik de tijd juist zijn gang laten gaan. Ik heb de inktvraat wat aangezet en de partituur iets meer laten verkleuren dan in werkelijkheid het geval was. Zo zou de autograaf eruit komen te zien als er niet gerestaureerd zou worden.'

Op een ander schilderij zweven de notenbalken in een gele zee. ,,Voor dat paneel heb ik goudkleurige verf gebruikt. In de iconografie symboliseert goud de ruimte. Zeker waar het muziek betreft is dat beeld bruikbaar: de partituur op zich is geen muziek, die ontstaat pas wanneer de noten in de ruimte tot klinken worden gebracht. Zo heb ik in elk schilderij een aspect proberen uit te lichten van dit 'bewegende hemellichaam', zoals de violist Yehudi Menuhin de Chaconne ooit noemde.'