Talenkennis als wapen tegen vergrijzing

De oplossing voor de vergrijzing in Europa bestaat niet uit het binnenhalen van meer migranten, betoogt de FNV na demograaf Van Nimwegen (Podium, 8 januari). Maar 'de echte uitdaging voor de komende vijftig jaar ligt niet in het op afstand houden van buitenlanders'.

Volgens een te verschijnen VN-rapport moeten we in 'Euroland' actief op zoek naar werkkrachten van buiten de Europese Unie om te anticiperen op onze vergrijzende samenleving (Trouw, 6 januari). Het asielbeleid waarbij een asielzoeker met economische motieven wordt uitgewezen, blijft zo in discussie.

De VN zette geboortes en leeftijdsverwachting in Europa op een rijtje en constateert droogjes dat we in Euroland een probleem krijgen. De demografische gegevens zijn eenduidig: Euroland krijgt een gebrek aan personeel en tegelijk een geweldig aantal mensen die willen genieten van hun oude dag. Om dat genieten mogelijk te maken mag de beroepsbevolking niet te veel krimpen. Dus moeten we volgens de VN de gigantische mensenreservoirs van vooral India en China aanboren.

De FNV onderkent de analyse, maar wordt er niet somber van. We denken dat arbeidsmarkt de komende tientallen jaren veel kansen biedt aan mensen om het werk van hun keuze te vinden. Voorwaarde is wel dat overheid en sociale partners voorzien in belangrijke randvoorwaarden.

Naast het VN-rapport geven ook andere studies aan dat Nederland, ongeschoold werk uitgezonderd, tekorten op de arbeidsmarkt krijgt. Het Regionaal Overleg Amsterdam komt voor tien jaar in het meest optimistische scenario op een werkloosheid van bijna 200 000 mensen. Deze groep heeft hoogstens basisonderwijs gehad. Bij een ietsje pessimistischer scenario blijft er werkloosheid voor ruim 500 000 mensen met een opleiding tot maximaal mavo. Voor functie's waarvoor iets meer opleiding wordt gevraagd kennen alle scenario's tekorten. Dat spoort helemaal met de conclusies uit het VN-rapport. Daarom hamert de FNV op een leven lang leren. En daarom spreekt de Tweede Kamer uit dat iedere Nederlander tenminste een vakopleiding moet verwerven. In jargon heet dat 'startkwalificatieniveau' of 'beroepsniveau 2' (van beginnend vakman).

In het overleg met werknemers en werkgevers biedt het kabinet er geen zicht op dat iedereen zonder startvakopleiding het benodigde beroepsniveau behaalt. Als na een test blijkt dat een opleiding mogelijk is, moeten mensen een loondervingvergoeding krijgen ter hoogte van het minimumloon. Het maakt voor de FNV niet uit of het om werkenden of werklozen gaat. Voorop staat dat mensen los komen van hun ongeschoolde niveau. Als Nederland in de komende tien jaar ieder jaar tienduizend werknemers de kans geeft alsnog een vakopleiding te volbrengen, dan wordt ons arbeidsmarktprobleem kleiner.

Maar op het geschoolde niveau blijft de arbeidsmarkt krap. Dat schept voor werknemers kansen om toch in dat vak te rollen waar ze goed in blijken te zijn.

Daarvoor is een brede opleiding een vereiste, met tenminste twee andere Euroland-talen: vakgerichte cursussen vanuit 'een leven lang leren'. Nu is dat laatste altijd aanbevelenswaardig. Maar wanneer omscholing nodig is omdat een vak verdwijnt of omdat arbeidsongeschiktheid dreigt, zijn er weinig alternatieven. Het vinden van nieuw werk draagt bij aan het voorkomen van tekorten op de arbeidsmarkt.

De krapte op de arbeidsmarkt is een voorwaarde voor de onvermijdelijke herschikking in productie naar andere (EU-)landen. De uitbreiding met de oostelijke Eurolanden geeft werkloze werknemers daar de kans zinvol werk te doen in eigen omgeving. Producenten zoeken de meest geschikte omgeving en bij een vrije markt zal men onder andere naar Polen en Roemenië trekken.

Bij een krappe arbeidsmarkt kunnen die wijzigingen zich voltrekken zonder de schok van massa-ontslag door onverhoedse verplaatsing van fabrieken. Een geleidelijke herschikking van productie is goed voor Europa en uiteindelijk ook voor Nederland.

Bovendien zullen mensen binnen de Europese Unie steeds meer in andere landen gedetacheerd worden om projecten op te starten of tekorten op te vullen. Dat gebeurt nu al volop tussen Eurolanden.

Daarom is het zo nodig dat mensen twee vreemde talen leren.

Desondanks zal er een blijvend krappe arbeidsmarkt zijn en blijft Nederland ook actief personeel buiten de EU werven. In 1998 verleende de Arbeidsvoorziening, nadat de vacature niet binnen Europa vervuld kon worden, ruim 15 000 vergunningen om werknemers van buiten de EU in Nederland te laten werken. De verwachting voor 2000 is een kleine 30 000 vergunningen, vooral voor vacatures die vakmanschap vereisen. Werkgevers krijgen die vergunning voor één of drie jaar met ruimte voor verlenging zodat een werknemer ook buiten de EU gezocht kan worden. Tegen deze achtergrond vraagt de FNV zich af waarom de Nederlandse overheid zich zo krampachtig opstelt wanneer de woorden asielzoeker en arbeid in een zin voorkomen. Onder voorwaarden kunnen asielzoekers best reguliere arbeid verrichten tijdens hun asielprocedure.

De echte uitdaging voor de komende vijftig jaar ligt niet in het op afstand houden van buitenlanders. De ware opgave is het scholingsniveau in Nederland voor iedereen naar startkwalificatie te brengen. Bovendien moeten we een nieuw evenwicht vinden tussen arbeid in West- en Oost- Europa en tussen Euroland en de Derde Wereld. De VN en de internationale vakbondswereld moeten zich inspannen voor uitbreiding en naleving van vakbondsrechten. Bij een betere verdeling van arbeid en welzijn over de wereld voelen mensen zich niet gedwongen om hun geboortegrond te verlaten om in Euroland (illegale) arbeid te verrichten. Welbeschouwd kunnen we constateren dat de demografische ontwikkeling in Europa goed is voor werknemers in Europa en kansen biedt voor werknemers in landen die een nieuwe donkere eeuw vrezen.