Houd het spoor in één hand

Als een spoorlijn zwaar verliesgevend is, kan regionale aanbesteding voordelen bieden. Maar bij goedlopende lijnen, zoals bijvoorbeeld Noord-Holland, is de reiziger meer gebaat bij verbindingen die deel uitmaken van een samenhangend net van snelle doorgaande diensten.

Voor de fans van de marktwerking op het spoor kan het afsplitsen van onderdelen van het NS-spoornet niet ver genoeg gaan. Maar veel anderen vragen zich af hoever nog te gaan. Zij kijken over de grens naar landen waar veel meer ervaring is opgedaan met marktwerking.

Twee zeer duidelijke verschillen komen dan aan het licht. Als uitersten kunnen we het Britse en het Duitse model noemen. De oorspronkelijke plannen van de Nederlandse regering gingen in de richting van het Britse model. Van concurrentie kan pas sprake zijn, vond men, als de rol van de NS in het railvervoer is teruggebracht tot minder dan vijftig procent van het totaal, en er alleen maar vrij kleine ondernemingen zijn.

Wat de consequenties van privatisering in Groot-Brittannië zijn, is inmiddels bekend. Het geloof beloofde beter vervoer tegen lagere kosten. Het tegendeel is bereikt: het railvervoer is aanmerkelijk duurder geworden, doorgaande reizen zijn onmogelijk gemaakt en informatie over de dienstregeling is nauwelijks meer te krijgen.

Heel anders is de situatie in Duitsland en veel Scandinavische landen. Regelmatig komen regionale overheden tot de conclusie dat bepaalde spoorlijnen niet zonder regionale financiële steun te exploiteren zijn. Zo'n lijn wordt dan verzelfstandigd en het betreffende Bundesland of andere 'lagere' overheden investeren in materieel, personeel en infrastructuur.

Het verschil tussen de Britse en de Duitse benadering zal een hoofdrol spelen in de discussie over het Noord-Hollandse spoornet. De gevolgen zullen daardoor ver uitstijgen boven alleen regionale belangen. Het gaat om een aantal lijnen met zeer sterke vervoerstromen, namelijk Alkmaar-Amsterdam en Hoorn-Amsterdam. Dit is te danken aan het succes van het overloopbeleid. Hierbij werden werkenden in de regio Amsterdam aangemoedigd om te gaan wonen in steden die goed met openbaar vervoer zijn te bereiken zoals Purmerend, Hoorn, Alkmaar en Heerhugowaard. Het percentage forensen dat met het openbaar vervoer reist, is daardoor veel hoger dan elders. Dubbeldekkers op maximale lengte rijden in de spits af en aan. Het gaat dus niet om lijnen die zonder regionale hulp niet zouden overleven. Het afsplitsen van deze lijnen van het landelijke net past niet in het Duitse model, maar in het jammerlijk mislukte Britse model.

Dit wordt des te duidelijker als we de opstelling van het provinciebestuur van Noord-Holland zien. Als de betreffende lijnen worden afgesplitst, komen ze onder beheer van deze provincie. Al jaren probeert het provinciebestuur met een intensieve lobby in Den Haag het spoorwegvervoer in handen te krijgen, met de bedoeling er geld aan over te houden. In al die jaren heeft nog niemand de provincie kunnen betrappen op enig voornemen om extra in het railvervoer te gaan investeren. Er zijn geen plannen om extra loketten open te houden, meer materieel aan te schaffen, meer aan veiligheid te doen of meer controleurs aan te stellen. Het is het laatste overblijfsel van het geloof dat privatisering op zich al gouden bergen oplevert. En dat een overheid nog slechts de hand hoeft op te houden om het geld te incasseren. Het wordt de hoogste tijd om dit als bijgeloof te ontmaskeren.

Als een spoorlijn zwaar verliesgevend is, leert het Duitse model dat regionale steun en aanbesteding voordelen bieden. In alle andere gevallen is de reiziger meer gebaat bij lijnen die deel uitmaken van een samenhangend net van snelle doorgaande diensten.

In zijn pogingen om het railvervoer in Noord-Holland in handen te krijgen, staat het Noord-Hollandse provinciebestuur geheel alleen. Inwoners van het gebied, ouderenbonden, bewonersverenigingen, tal van gemeentebesturen, de Kamer van Koophandel, en de reizigersvereniging Rover hebben zich unaniem gekeerd tegen oprichting van een Eigen Noord-Hollands Spoorweg Bedrijf.

Argumenten hebben zij in overvloed. Doordat treinen moeten keren in Amsterdam en Haarlem is meer materieel nodig, het splitsen van doorgaande lijnen leidt ertoe dat reizigers 20 000 keer extra moeten overstappen per dag, en de Hemboog bij station Sloterdijk die voor 240 miljoen gulden wordt aangelegd, zal nutteloos blijven liggen. De inwoners van Noord-Holland hopen vurig dat zij niet het slachtoffer zullen worden van blind geloof in het achterhaalde dogma van alleenzaligmakende privatisering.