Slechts tussenpausen treden uit de schaduw van Bubis

Er is haast geen Duitse krant waarin ze niet geïnterviewd zijn en menig redacteur spreekt met zorg over wat er morgen gebeuren gaat. Dan namelijk wordt in Frankfurt een opvolger voor Ignatz Bubis, de in augustus overleden voorzitter van de centrale raad voor de Joden in Duitsland gekozen. De twee kandidaten die in alle kranten zichzelf mochten voorstellen zijn Charlotte Knobloch en Paul Spiegel, beiden lid van het presidium van de raad en de laatsten in dat orgaan die nog in de jaren dertig geboren zijn.

Hun leeftijd heeft voor hun kandidatuur een doorslaggevende rol gespeeld: van tevoren was men het er over eens dat de nieuwe voorzitter moest toebehoren aan de generatie die de holocaust overleefde. Men begrijpt daarmee de symbolische zwaarte van de functie: zoals Bubis en zijn voorganger Heinz Galinski een grote schaduw over het land konden werpen en en passant de homogeniteit van de Joodse gemeenschap konden uitstralen -ook al was die er eigenlijk helemaal niet- zo zou ook de nieuwe voorzitter in ieder geval het aura van de overlevende mee moeten brengen. Maar, zo klinkt het bezorgd in de Duitse pers, hebben de kandidaten wel de statuur en autoriteit van Bubis?

Nee, zeggen ze zelf. En om dat te onderstrepen zegt de één (Knobloch) dat ze maar voor drie jaar gekozen wil worden -als in een 'overgangstijd'- en de ander (Spiegel) dat hij niet, zoals Bubis, zijn hele hebben en houden in dienst van het voorzitterschap wil stellen: Spiegel bezit een groot impresariaat in Düsseldorf.

Het plotseling overlijden van Bubis opende de blik op een intern zeer verdeelde Joodse gemeenschap in Duitsland. De tegenstellingen waren van religieuze aard, van orthodox tot liberaal, maar ook sociologisch. In het laatste decennium is het aantal Joden in Duitsland bijna verdrievoudigd door de toevloed van vooral Russisch sprekende immigranten uit de voormalige Sovjet-Unie. De Joodse gemeenschap heeft grote moeite al deze mensen onder te brengen.

En dan is er de verhouding tussen Joden en Duitsers. Bubis was aan het eind van zijn leven zeer gedesillusioneerd daarover. ,,Ik heb in al die jaren niets bereikt', zei hij in een van zijn laatste interviews. Dat voor hem een leven in Duitsland nog geen normale zaak was geworden, stemde hem bitter; niet voor niets liet hij zich in Israël begraven.

De Duitse pers volgt de verkiezing morgen met grote aandacht, zoals er altijd buitengewoon grote aandacht is voor de Joodse gemeenschap. Zozeer zelfs, dat de altijd provocerende Berlijnse tageszeitung de vraag stelde wie eigenlijk de voorzitter is van de centrale raad voor de moslims en wie de woordvoerder van de Turkse gemeenschap in Duitsland? Die minderheiden zijn vele malen groter dan de Joodse.

Maar over het aantal Joden in Duitsland bestaan uiteenlopende waarnemingen. Begin jaren tachtig liet een socioloog onderzoeken hoeveel Joden er -volgens de Duitsers- in hun land leefden. De schattingen liepen uiteen van 270000 tot een miljoen. Sommigen meenden dat het er zelfs meer waren dan vóór 1933.

Het werkelijke aantal bedroeg toen 27000. Dankzij de immigratie uit het oosten telt de gemeenschap er nu 80000. De Duitse belangstelling voor deze kleine minderheid heeft natuurlijk historische wortels die niet hoeven worden toegelicht, maar tegelijkertijd neemt die tageszeitung waar dat de Duitsers zich vooral afvragen welke bijdrage Spiegel of Knobloch kunnen leveren aan de normalisering van de Duits-Joodse verhouding. Volledig geintegreerde Joden: dat zou een keurmerk zijn voor een gerijpte Duitse democratie. In het nieuwe, moderne Duitsland van Gerhard Schröder rijpt in ieder geval het idee dat de holocaust tot het verleden behoort en niet meer als knuppel van de moraal kan dienen.

In een interview vertelde kandidaat Spiegel het volgende: ,,Onlangs was een journaliste bij me en vroeg of ik kon verklaren waarom de normalisering nog niet was ingetreden. Op dat ogenblik zwaaide de deur open en bracht mijn secretaresse mij een fax met de mededeling dat in Berlijn 103 Joodse grafstenen waren vernield. Ik zei: 'Daar hebt u uw antwoord'.'