Waarachtig

Er is een aanzienlijk verschil tussen 'reusachtig' met de klemtoon op de eerste lettergreep en hetzelfde woord met de nadruk op de tweede. 'Reusáchtig' staat voor 'heel groot' en 'réusachtig' voor 'lijkend op een reus'. In het eerste geval wordt gesproken van een versteende combinatie, zoals ook bij krampachtig, vreesachtig en woonachtig en daarbij schijnt -achtig altijd de klemtoon te krijgen. Of moeten we zeggen dat het eerste deel van de combinatie die klemtoon verliest omdat zij niet al te letterlijk wordt genomen? Als het over vreesachtig, woonachtig, krampachtig en waarachtig gaat, is die veronderstelling wat verwarrend, omdat die woorden juist dikwijls ongeveer hetzelfde betekenen als vrezend, wonend, verkrampt en waar of werkelijk. En in leugenachtig zou dan leugen zowel de klemtoon als de letterlijkheid houden, terwijl het element -achtig hier evenmin alleen maar 'lijkend op' betekent als in waarachtig. Zowel reusachtig als waarachtig worden intussen dikwijls als een soort uitroep gebruikt en misschien is daarom het accent naar achter verschoven, wie weet. Bovendien is er ook nog 'wáarachtig' in de betekenis van 'steenachtig'. Een gave regel is dus moeilijk te ontdekken.

Hoe dat ook zit met zo'n regel: in beide gevallen, zowel als het om een uitroep gaat, als wanneer het met werkelijk wordt gelijk gesteld, is er bij waarachtig sprake van een uitgesproken positieve waardering voor alles wat van die kwalificatie wordt voorzien. Het is een van onze dierbare en heilige woorden, boven spot verheven en niet door ironie aangetast. Dat moet uiteindelijk wel te maken hebben met de onwankelbare positie van het element 'waar' of 'trouw aan de werkelijkheid'. Wat waarachtig en echt is, lijkt niet alleen een beetje op de waarheid, zoals de katachtigen allemaal op katten lijken, maar het is de hoogst gewaardeerde en minst betwijfelde benadering van de waarheid zelf en een eerlijk streven daarnaar.

De waarachtigheid moet die positie te danken hebben aan de omstandigheid dat zij altijd een sterke ethische kwalificatie is geweest. Zij heeft immers niet alleen betrekking op een uitspraak en het intellectuele gehalte daarvan, maar in veel hogere mate op een gedrag en het gehalte aan eerlijkheid of oprechtheid daarin. En hiermee zijn onmiddellijk ook emotionele factoren verbonden waarvan trouw er een is. Die reiken altijd verder dan wat er puur aan gegevens te constateren is.

'Lijkend op' of 'horende bij' zijn intussen maar twee betekenissen van het vaag geworden achtervoegsel -achtig, misschien niet eens de meest fundamentele. Het lijkt mij niet te ver gezocht op de achtergrond nog verwijzingen te horen naar 'achten' in de betekenis van waarderen of zich bij iets thuis voelen, misschien nog het meest, wanneer dat de klemtoon heeft. En ik herinner mij, overigens meer uit het mondelinge spraakgebruik dan uit de geschreven taal, dat een lichtelijk beklemtoond -achtig, verbonden met een naamwoord of een persoonsnaam, ook iets betekent als 'houdende van' of '-gezind'. Wie zegt niet 'voetbalachtig' te zijn, zal wel geen fan van Ajax zijn; wie niet 'Oranje-achtig' is, is niet Oranje-gezind, en wie niet 'visachtig' of 'kaasachtig' is, geeft niet te kennen dat hij niet op een vis of op kaas lijkt, maar dat hij er niet van houdt vis of kaas te eten. Wie leugenachtig is, zou je dus kunnen zeggen, houdt ervan te liegen of heeft toch minstens een bepaalde affiniteit met de leugen en vooral niet voldoende morele kwaliteit om zich te uiten en te gedragen in overeenstemming met wat hij werkelijk is.