Is Pinochet echt te ziek voor proces?

De Britse minister Straw moet inzage geven in de medische rapportage die ertoe kan leiden dat de Chileense ex-dictator Pinochet niet berecht wordt. Door dat te weigeren vergt hij te veel van het vertrouwen van Pinochets slachtoffers, dat politieke redenen geen rol spelen.

Het blijft een historische dag, die 16de oktober 1998. Toen werd een voormalig staatshoofd, generaal Pinochet, buiten zijn eigen land, namelijk in Londen, gearresteerd omdat een onderzoeksrechter in weer een ander buitenland, Spanje, bij de Britse autoriteiten had aangekondigd zeer binnenkort een officieel uitleveringsverzoek te doen. Pinochet zou volgens die rechter in Spanje terecht moeten staan omdat hij verdacht werd van ernstige misdrijven in Chili gepleegd. Zo werd plotseling voor iedereen duidelijk dat voor voormalige staatshoofden die op een kerfstok leunen, de wereld zo niet gevaarlijk, dan toch minstens onoverzichtelijk geworden is.

De afweermechanismen werden, natuurlijk, direct in werking gesteld. De kreet 'diplomatieke onschendbaarheid' klonk als eerste, maar droeg niet ver. Pinochet was geen diplomaat en verbleef niet in Engeland vanwege een diplomatieke missie. Voormalig regeringsleider Lady Thatcher bracht Pinochets steun tijdens de Falkland-oorlog tussen Argentinie en Engeland in 1982 in herinnering. Het mocht niet baten. Eén vermeende goede politieke daad compenseert geen misdrijven.

De Chileense regering kwam in het geweer: dit is een Chileense zaak; de Chilenen maken wel uit of zij de generaal berechten of niet. Het bleek een oud verhaal dat in een tijd van internationale tribunalen niet meer aanslaat. De misdrijven, zoals foltering, waarvan de generaal, en met hem vele anderen worden verdacht, zijn misdrijven onder internationaal recht en daarmee een zaak van ons allen. Bovendien waren zijn slachtoffers niet alleen maar Chilenen, maar ook Spanjaarden, Fransen en Britten.

De volgende verdedigingslinie heette 'soevereine immuniteit': een beetje staatshoofd is toch zeker onschendbaar? Dit onderdeel van de defensieve strategie leek nog even het sterkst, maar werd in twee uitspraken van de hoogste Britse rechters, de Law Lords, zo zwaar gehavend dat het Pinochet geen bescherming bood. Voorzover er soevereine immuniteit bestaat, kleeft deze voornamelijk aan de functie van het staatshoofd en minder aan de persoon die het ambt vervult, vonden de Lords in meerderheid. Dat is dus pech voor hen die het ambt hebben verlaten. Bovendien was menige Law Lord van mening dat de immuniteit niet geldt voor daden die op geen enkele wijze bij een goede uitoefening van de functie kunnen horen.

Er restte nog een kans om de Madrileense rechtszaal te ontlopen. Engeland zal toch zeker niemand aan een buitenlandse rechter uitleveren voor daden die in Engeland zelf niet berecht kunnen worden? Hier stuitte de generaal op het VN-Verdrag tegen Foltering. Engeland is, net als Chili en Spanje, partij bij dat verdrag en heeft daarmee de verplichting op zich genomen foltering, ook buiten Engeland door niet-Engelsen tegen niet-Engelsen begaan, in Engeland strafbaar te stellen. Foltering in Chili is in Engeland strafbaar. Zoals foltering in Indonesië in Australië strafbaar is en foltering in voormalig Joegoslavië in Nederland.

Het is meer dan wrang, zelfs onuitsprekelijk pijnlijk voor veel slachtoffers van het voormalige militaire bewind in Chili als straks een slechte gezondheid van de generaal een goede rechtsgang in de weg staat. Misschien wordt die pijn een heel klein beetje verlicht, als alle schijn kan worden weggenomen dat minister Jack Straws besluit op politieke overwegingen stoelt. Daarom zou het zo veel beter zijn geweest als de rechter en niet de Britse minister van binnenlandse zaken tot het oordeel was gekomen dat Pinochet niet meer in staat is om terecht te staan. Daarom zou het ook zo veel beter zijn als ten minste de staten die een uitleveringsverzoek hebben gedaan alsnog de generaal aan een eigen medisch onderzoek mogen onderwerpen.

De openbaar aanklager en betrokken staten mogen de komende dagen wel hun mening geven tot welk oordeel minister Straw uiteindelijk moet komen. Maar zij krijgen geen inzage in de medische rapportage. Zij waren eerder deze maand ook niet aanwezig bij het medisch onderzoek van de generaal en hebben niet de mogelijkheid de medische onderzoekers te horen. Op deze manier biedt minister Straw de andere partijen weinig gelegenheid om goed gefundeerde opinies te formuleren en vraagt hij van de slachtoffers wel om heel erg veel vertrouwen. Net een beetje te veel.

Zonder het verdrag tegen Foltering was de berechting van Pinochet waarschijnlijk eerder gestrand. Misschien ziet de VN-Mensenrechtencommissie, die in maart weer bijeenkomt, hierin aanleiding om nu ook haast te maken met het opstellen van een Verdrag tegen 'Verdwijningen', een andere grote misdaad ten tijde van het militaire regime in Chili. Ook dat verdrag moet bepalen dat het laten 'verdwijnen' van personen in Chili strafbaar is in Engeland, het laten 'verdwijnen' van personen in Indonesië strafbaar is in Australië en het laten 'verdwijnen' van personen in voormalig Joegoslavië strafbaar in Nederland.