President Lagos moet balanceren

De waarschijnlijke terugkeer van Pinochet naar Chili creëert nieuwe spanningen tussen de regering en de militairen. De nieuwe president, Ricardo Lagos, krijgt de taak het verzoeningsproces voort te zetten, zelfs als de generaal in Chili zou worden vervolgd.

Tientallen militairen en ex-militairen, waaronder vijf generaals b.d., zijn veroordeeld wegens misdaden tussen 1973 en 1990. Honderden zijn onderwerp van gerechtelijk onderzoek. Neem generaal-b.d. Pedro Espinoza. Ruim vier jaar heeft hij uitgezeten wegens de moord op Orlando Letelier, de voormalige minister van Salvador Allende. Twee weken geleden zou hij vrij komen, maar daar kwam niks van in. Hij is onderwerp geworden van nieuwe onderzoeken wegens betrokkenheid bij verdwijningen tijdens de dictatuur. Hij is niet de enige.

Met de hete adem van justitie in de nek, besloten de Chileense militairen vorig jaar om te gaan praten met de slachtoffers van de dictatuur. Op initiatief van defensieminister Edmundo Perez Yoma werd de mesa de dialogo geboren, een overleg tussen militairen en organisaties voor de mensenrechten.

Het bleek een moeizame exercitie. De generaals weigeren te erkennen dat ze fouten hebben gemaakt, en al helemaal om informatie vrij te geven. ,,Vooral de hogere lagen en de gepensioneerde militairen zijn zeer geïrriteerd door het groeiend aantal processen, en door de aanhouding van Pinochet en discussies rond diens verleden'', zegt Emilio Meneses, defensiespecialist bij de Katholieke Universiteit. ,,De commandanten hebben veel te verliezen, en weinig belang bij openheid.''

Ondanks tien jaar democratie zijn de Chileense strijdkrachten nog altijd een 'staat binnen de staat'. En ze bemoeien zich nog steeds met politiek. ,,Op de meest onverwachte momenten roept een of andere commandant dingen over de buitenlandse politiek waar hij helemaal niks mee te maken heeft'', zegt Meneses. ,,Dat Chili de relaties met Engeland moet verbreken, dat diplomatieke missies moeten worden teruggetrokken. Of dat Chili van dit of dat land nooit meer wapens zal kopen.''

,,De militairen hebben niks te vinden'', vindt ook militair analist Francisco Rojas. ,,Politieke zaken moeten in het Congres worden besproken.'' Maar binnen instituties als de Nationale Veiligheidsraad praten militairen wel degelijk mee over politiek. Ze hebben een doorslaggevende stem bij de aanstelling van vier senatoren, die niet worden gekozen maar benoemd. Als gevolg daarvan zitten er drie ex-militairen in de Senaat. Voor financiering kunnen de strijdkrachten rekenen op een vast deel van de opbrengsten van de koperexport. Dit alles, en Pinochets eigen levenslange zetel in de Senaat, ligt vast in de grondwet die de dictator in 1990 de burgerregering oplegde, en die alleen gewijzigd kan worden bij tweederde meerderheid.

,,We moeten een grondwet hebben waar alle Chilenen zich in kunnen vinden'', zei de pasgekozen president Ricardo Lagos vorige week enthousiast. Aan hem de taak om de dialoog tussen burgers en militairen voort te zetten, terwijl processen tegen generaals en officieren plaatsvinden.

Sommige voortekenen zijn gunstig. Ondanks de gebrekkige medewerking van de generaals willen sommige militairen de mesa de dialogo voortzetten. ,,Ook binnen de strijdkrachten zijn mensen die meer openheid willen'', zegt Emilio Meneses. Welke militairen dat zijn is volgens hem onmogelijk van buitenaf te bepalen. ,,Ik heb de indruk dat vooral het jongere middenkader zich zorgen maakt over hun rol in de samenleving. Een overgroot deel van die officieren gelooft dat een verandering onvermijdelijk is.''

Maar de terugkeer van Pinochet kan een terugslag betekenen. Zeker als er serieuze pogingen komen om de generaal te vervolgen op basis van de 57 zaken die tegen hem zijn begonnen. ,,Het brengt de discussie over zijn verleden terug naar de nationale context'', zegt Francisco Rojas. ,,In een land waar bijna de helft van de bevolking voor een andere regering koos, zullen zijn processen extra belangstelling hebben.''

Maar president Lagos is voorbereid. De benoeming, vorige week, van een christen-democraat als zijn minister van defensie wordt in Chili uitgelegd als een voorbereiding op mogelijke spanningen door de terugkeer van Pinochet. Een socialist als minister zou bij overleg met militairen over heikele punten werken als een rode lap op een stier.

Een week na de verkiezing van Lagos bevestigden de chefs van staven in het openbaar dat ze ,,de nieuwe president steunen'', waarbij Lagos en de commandanten elkaar nog eens hartelijk op elkaars schouder sloegen. Volgens militair analist Rojas, gewend aan de Chileense mores, ,,niet meer dan een protocollaire groet''. Maar het moest toch nog even gezegd worden.