Rituelen rond de portemonnee

De fraaiste binnenkomer van dit millennium staat ongetwijfeld op conto van de president van de Europese Bank, Wim Duisenberg. Hij onthulde in Het Buitenhof hoe de top van de Bank zich vorig jaar uitvoerig had beraden over wat hij op de persconferentie moest zeggen als hem naar een mogelijke op handen zijnde verhoging van de rentevoet zou worden gevraagd. Zou hij net zo positief moeten reageren als zijn Amerikaanse collega Greenspan eerder had gedaan? Of zou hij moeten volstaan met iets vaags, namelijk dat de 'neiging bestaat' de mogelijkheid van een verhoging 'in de overwegingen te laten kruipen'. Duisenberg besloot tot het laatste, want, wist hij, ook met die formulering zouden de kranten toch wel schrijven dat er een verhoging zat aan te komen en dat was ook precies de bedoeling.

Maar juist omdat dit de bedoeling was, denkt een normale burger: waarom zegt zo'n man niet gewoon wat hij op zijn lever heeft? Waarom denkt het driedelig grijs van de bank dit omzwachteld ritueel nodig te hebben; alsof men veroordeeld was een mis op te dragen in de verkeerde kerk? En wat te denken van eenzelfde ritueel in weer een andere kerk? Ik doel op de activiteiten van het Millennium-platform onder voorzitterschap van ex-Philipstopman Jan Timmer. Ook hij beoogde om pennen en mensen in beweging te krijgen, maar om dat te bereiken pleegde hij juist weer bewust overkill, zo vertelde hij enkele weken geleden in een interview met Trouw.

Het curieuze is dat het in beide gevallen om een ritueel gaat dat er op gericht is om personen en instellingen iets met hun geld te laten doen. Duisenberg was er op uit de mensen tot kalmte te manen, om niet te veel te investeren (en te lenen) en zo het gevaar van inflatie te beteugelen. Zo'n boodschap moet kennelijk op fluistertoon worden uitgesproken. Timmer daarentegen moest de mensen opjagen om veel geld te investeren en dat nog wel in een zaak waar op dat moment (en trouwens ook achteraf) weinigen het nut van inzagen. Desondanks verspijkerde Nederland maar liefst twintig miljard gulden aan de millenniumbug en als het aan Maurice de Hond had gelegen zou ons land op de valreep nog massaal zijn gaan hamsteren ook.

Prangende vraag is of we ondertussen veel wijzer zijn geworden van beide rituelen. Met het stellen van die vraag dringt pas goed door hoezeer het inderdaad om een ritueel gaat, dat wil zeggen om een verwijzing naar iets anders. Zo vertelde Duisenberg dat het besluit om de rentevoet te verhogen uitsluitend was ingegeven door een inschatting van de economische situatie over twee jaar. Iedere gedachte dat zo'n besluit ook wel eens zou kunnen worden gedicteerd door korte termijn overwegingen dienden we verre van ons te werpen. Daar stond de bank boven.

Volgende vraag is natuurlijk hoe een eenvoudige burger zodoende de juistheid van zo'n beslissing van de bank kan controleren. Welnu, dat is onmogelijk. Het gaat hier om overwegingen van een hogere orde waar een leek geen weet van kan hebben. Vandaar dat er een ritueel nodig was om de voltrekking van een op zichzelf vrij ordinaire handeling aan te kondigen. Zo goed als er ook al een ritueel voor nodig was om het voor leken onbegrijpelijke gesleutel aan de computer acceptabel te maken.

Het enige wat de leek zodoende weet is dat er twee soorten rituelen bestaan. Eén om hem tot kalmte te manen en één om hem nog eens diep in de buidel te laten tasten. En wat we ook zeker weten is dat de computerindustrie en dan met name enkele slimme jongens onder hen er een flink stuk beter van zijn geworden. Voor het overige mogen we als vrome gelovigen hopen dat onze moderne hogepriesters fluisterend en overkill plegend de toekomst weer voor een reeks van jaren hebben veiliggesteld.