Nog nooit zo verbonden, nog nooit zo verdeeld

Op internet kun je in beeld en geluid live een gebedsdienst in Mekka bijwonen. 'Waarschuwing', staat eronder. 'Gebed voor de computer is ongeldig. Meld je bij een moskee in je buurt.'

Maar het is de vraag of veel internettende gelovigen zich nog wat van zo'n waarschuwing aantrekken. Wat wel of niet mag, bepaalt hij zelf wel, aan de hand van de Koran, de overlevering en de jurisprudentie die hij op internet kan raadplegen.

Waarschuwingen, vermaningen, regels en adviezen - de duizend islamitische websites die internet op het moment telt, staan er bol van. Sites met honderden 'fatwa's', antwoorden op vragen van gelovigen: is het toegestaan om komische strips te lezen, en mogen honden in huis? Het probleem is de status van al die antwoorden. Er zijn veel soorten imams, die andere geloofsrichtingen vertegenwoordigen, met ieder hun eigen opvattingen - over goed en kwaad - natuurlijk geheel in overeenstemming met de Koran.

Dit vraagt van de internettende gelovigen een speciale vaardigheid: zij moeten de informatie op internet wegen, en beoordelen. In plaats van te vertrouwen op de imam in de buurt die het onfeilbare en ondubbelzinnige woord van God uitdraagt, kan de internettende gelovige niet anders dan concluderen dat het woord van God op vele manieren wordt uitgelegd. Leidt deze relativiering ook tot grotere tolerantie?

Door internet verandert de islam en veranderen de gelovigen. Maar hoe precies? Op uitnodiging van het Leidse islam-instituut Isim bogen wetenschappers, journalisten en islamitische website-makers zich zaterdag in Amsterdam over deze vraag.

Voorlopig is de invloed van internet beperkt tot moslimjongeren in Europa en Noord Amerika. Maar de verspreiding van internet gaat snel, en het lijkt vooral een kwestie van tijd dat de trends hier ook elders zichtbaar zullen zijn.

Nederlandse moslimjongeren hebben internet nog nauwelijks ontdekt. Van de vijf websitemakers in het forum dat de Nederlandse situatie besprak, waren er drie alleen nog maar van plan om een internetsite op te richten. Speciaal moslims in Groot-Brittannië zijn op internet actief. ,,Vooral doordat zij al enkele decennia langer in het westen wonen'', meent een Nederlands-Turkse websitemaker.

,,De Nederlandse islam komt eraan'', stelt hij. ,,De studentenorganisaties die zich tot nu toe op internet begaven zijn bijna vanzelfsprekend multi-etnisch - Nederlands, Turks, Marokkaans en Surinaams. Terwijl de oudere generatie die op landelijk niveau in koepelorganisaties vertegenwoordigd is, vooral elkaar aan het bestrijden is.''

Voor islamitische jongeren in Nederland biedt internet ook minder taalproblemen dan de moskee - Engels is er dominant. ,,Onze ouders moeten wel naar de moskee waar hun eigen taal gesproken wordt, maar onze generatie spreekt nogal gebrekkig Turks of Marokkaans. En religieuze taal is meestal nog moeilijker.'' Internet biedt de mogelijkheid met het eigen geloof bezig te zijn, zonder Turks of Marokkaans te hoeven beheersen. Bovendien vind je daar gemakkelijker dan bij de imam in de buurt antwoorden op de vraag hoe te leven in het geseculariseerde westen.

Volgens Peter Mandaville, specialist islam en internet aan de universiteit van Kent, wordt de pluraliteit op internet steeds groter, ook linguïstisch - Turks, Urdu, en Arabisch worden met de verspreiding van internet over de wereld steeds gewoner op het net.

Door internet verandert de islam in soms tegengestelde richtingen, zegt Mandaville. Moslims van overal ter wereld kunnen zo gemakkelijker met elkaar communiceren, en dat schept een band. Maar tegelijkertijd wordt des te duidelijker wat een enorme diversiteit er binnen de islam bestaat. Nog nooit konden moslims van over de hele wereld zich zo met elkaar verbonden weten, en nog nooit hebben ze zich zo verdeeld gevoeld.

Mandaville verwerpt het idee dat door internet zowel fundamentalistische groepen die geweld propageren als liberale islamitische stromingen aanhang winnen. De invloed van internet is heel moeilijk te bepalen. Cynisch merkt iemand op dat over het algemeen een ieder alleen op internet zoekt wat toch al bij het eigen vooroordeel past.

De Nederlandse moslim Yassine Hartog van 'Stichting islam en burgerschap' is 'paranoia' over internet, zegt hij. ,,Iedereen kan wel een website beginnen om de wijze imam uit te hangen. Maar zijn ze niet fake?''

Mandaville deelt dit pessimisme niet. ,,Geldt niet voor alle media dat jij moet beoordelen wat ze je voorschotelen? Bovendien: wanneer is iets fake: er bestaat niet één islam, maar alleen maar een heleboel verschillende interpretaties.'' Hartog: ,,Hoogopgeleide jongeren kunnen de informatie waar ze tegenaan surfen wel beoordelen, maar hoe zit het met de laaggeschoolden?'' Mandaville: ,,Die zitten niet op internet.''

,,Iedereen kan tegenwoordig zijn eigen fatwa maken'', constateert Mandaville. ,,Orthodoxen zeggen: een fatwa wordt uitgevaardigd door een daartoe bevoegde geleerde. Maar een belangrijk principe in de islam is dat van de idjihad, het eigen oordeel van de gelovige. Belangrijke tradities benadrukken de plicht van ieder gelovige tot idjihad. Deze mogelijkheid staat tegenwoordig wijd open.''

Veel websites bieden de mogelijkheid voor niet-moslims zich tot de islam te bekeren. Gebeurt dit ook? vraagt discussieleider Jan Keulen, docent journalistiek aan de universiteit van Groningen.

Mandaville heeft heel wat uurtjes op het net gesurft, maar is nog nooit iemand tegengekomen die zich door internet had bekeerd. ,,Wel zie je dat de mobiliteit binnen de islam zelf door internet groter wordt. Mensen breken met de traditie waar ze in stonden, en oriënteren zich op stromingen waar ze door internet kennis mee maakten. Er is keus genoeg.''