Duitse partijen kampioen-uitgeven

Er gaat bijna geen dag voorbij of Duitsland wordt opgeschrikt door nieuwe onthullingen in de zwart geld-affaire binnen de CDU. De partij heeft onder het bewind van oud-bondskanselier Helmut Kohl obscure giften ontvangen (zelfs van een wapenlobbyist) en miljoenen naar het buitenland gesluisd.

De betrokken lobbyist, Karlheinz Schreiber geheten, zegt dat hij ook de SPD van bondskanselier Gerhard Schröder grote sommen geld heeft gegeven. Bondspresident Johannes Rau, een sociaal-democraat, is in het nauw gekomen omdat hij als minister-president van Noordrijn-Westfalen vliegreizen heeft laten betalen door een bank.

Kennelijk hebben bedrijven er belang bij politici en partijen gunstig te stemmen. Op hun beurt hebben de politieke partijen in Duitsland behoefte aan veel geld. Vooral de sociaal-democratische SPD (800000 leden) en de christen-democratische zusterpartijen CDU en CSU (tegen de 900000) vormen logge bureaucratieën. Bovendien zijn er verwante instellingen zoals de wetenschappelijke bureaus waar honderden mensen werken.

De CDU had in 1998 een begroting van 275 miljoen mark, ruim driehonderd miljoen gulden. Daarbij gaat het alleen om de interne partij-organisatie. Daarnaast beschikt de Konrad Adenauer-stichting, het nauw gelieerde wetenschappelijke bureau, over een eigen financiële huishouding.

,,Het zijn gigantische bedragen'', zegt de Leidse politicoloog Ruud Koole. Hij heeft, samen met collega's aan buitenlandse universiteiten, vergelijkend onderzoek gedaan naar de manier waarop politieke partijen in Europa worden gefinancierd. Koole: ,,Duitsland staat met kop en schouders bovenaan. Daarna is er een hele tijd niets, en dan komen pas de andere landen.''

De Duitse partijen halen hun geld uit de contributies van leden, maar vooral ook uit forse overheidssubsidies. De omvang daarvan hangt af van de laatste verkiezingsuitslagen. Tot achter de komma is in de wet vastgelegd hoeveel de partijen krijgen: 1,30 mark per stem (boven de vijf miljoen stemmen wordt dat één mark per stem), en vijftig pfennig per mark die ze aan contributies en donaties binnenkrijgen.

De overheidssubsidies zijn bij de stichting van de Bondsrepubliek in 1949 ingesteld. Voorkomen moest worden dat de partijen afhankelijk zouden worden van het bedrijfsleven, de praktijken onder het Hitler-regime (toen de nazi's heimelijk geld van ondernemingen ontvingen) mochten zich niet herhalen. Bepaald werd dat (grote) giften waren toegestaan, onder andere op voorwaarde dat ze openbaar zouden zijn. In de jaren tachtig en negentig is de wet op de partijfinanciering aangescherpt. Directe aanleiding was de beruchte Flick-affaire: alle grote partijen bleken, in het geheim, geld van een bedrijf te hebben ontvangen.

Ondanks die aanscherpingen is er nu een zwart geld-affaire binnen de CDU. Of misschien: dankzij. Want uit de jongste ontwikkelingen blijkt dat de christen-democraten in de deelstaat Hessen miljoenen uit die Flick-zaak in het geniep op buitenlandse rekeningen hebben gezet.

Kennelijk zijn de contributies, overheidssubsidies en openbare donaties niet genoeg. De Duitse partijen zijn uit op andere bronnen om hun enorme apparaten te kunnen bekostigen. Koole: ,,De wetenschappelijke bureaus hebben overal filialen. Tot voor enkele jaren werkten er op het kantoor in Nicaragua van de Friedrich Ebert-stichting, het wetenschappelijk bureau van de SPD, méér mensen dan op het hoofdkantoor van de PvdA.''

De Nederlandse politieke partijen kennen nauwelijks of geen financiële schandalen. ,,Wij zijn een rustig eiland in een kolkende rivier'', zegt Koole. Hoe is dat te verklaren? Is het Duitse systeem zo verrot, of het Nederlandse zo goed? De Leidse politicoloog wijst op het befaamde poldermodel: ,,Wij kennen sinds jaar en dag een overlegeconomie. Ondernemingen doen daar volop aan mee. Daardoor hebben zij toegang tot de politieke besluitvorming. Het is voor bedrijven overbodig politieke partijen met donaties gunstig te stemmen.''

Duitsland is jaloers op dat poldermodel. Bondskanselier Gerhard Schröder is al eens in Den Haag wezen kijken hoe die overlegeconomie in de praktijk werkt. Sinds SPD en Groenen aan de macht zijn, zijn er in Duitsland ook gesprekken tussen overheid, werkgevers en werknemers gaande die een zogeheten 'Verbond voor werk' moeten opleveren. Lachend zegt Koole: ,,Als die onderhandelingen slagen, is er voor bedrijven misschien minder aanleiding om politieke partijen te sponsoren.''