Studiegedrag verandert niet door nieuwe methodes

Studenten moeten 'zelfstandiger' en 'flexibeler' leren studeren en dus wemelt het in het hoger onderwijs van onderwijskundige vernieuwingen. Maar ze hebben weinig invloed, zegt promotie-onderzoek van Yvonne Vermetten.

Traditioneel onderwijs heeft niet alleen op de middelbare school zijn langste tijd gehad. Ook studenten moeten, naast een vak, 'vaardigheden' opdoen. Dan kunnen ze zich in een kennisintensieve maatschappij voortdurend blijven ontwikkelen, is de gedachte.

In grote lijnen staan tal van nieuwe onderwijsconcepten hetzelfde voor: veel aandacht voor vaardigheden, oefening in 'zelf leren denken', de nadruk op thematische samenhang. Het onderwijs vindt plaats in kleine, studiehuis-achtige groepen, waarin studenten zelf aan de slag moeten.

Zo krijgen Groningse studenten geneeskunde 'patiëntgeörienteerd onderwijs', waarbij de docent als coach optreedt. Op de VU ligt een plan klaar voor 'zelfstandig en actief leren'. Op hogescholen en op de Open Universiteit is het 'competentiegericht onderwijs' in trek, dat nadruk legt op integratie van kennis en beroepsvaardigheden. Dat geldt ook voor het 'ontwerpgericht onderwijs' op de TU Eindhoven. Verschillende instellingen werken met 'probleemgestuurd onderwijs', waarin volgens een 7-stappenplan zelfstandig problemen moeten worden opgelost.

Zulke vernieuwde opleidingen doen het vaak goed in studentenbeoordelingen, blijkt uit de Keuzegids Hoger Onderwijs. Ook visitatiecommissies (deskundigen-panels die studies doorlichten) zijn enthousiast.

Maar de manier van studeren verandert er volgens onderwijspsychologe dr. Yvonne Vermetten nauwelijks door. ,,Naar dat laatste is nog weinig onderzoek gedaan, maar waar dat wel is gebeurd, zijn makers van nieuwe onderwijsconcepten vaak verbaasd over de tegenvallende resultaten. Dat komt doordat ze zich meer bezighouden met het inrichten van het onderwijs dan met leergewoonten. Een student is geen machine die je met een concept kunt programmeren. Studenten verschillen in leerstijlen en onderwijservaringen. Daarom volstaat één concept niet.''

Vermetten promoveerde recentelijk aan de Katholieke Universiteit Brabant (KUB) op het leergedrag van studenten in het hoger onderwijs. Ze volgde een paar honderd Tilburgse studenten en ondervroeg hen over de manier van studeren en hun opvattingen over leren en kennis. De KUB werkte ten tijde van het onderzoek met 'Student Gericht Onderwijs' (SGO), kleinschalig onderwijs op basis van studietaken.

Studenten die dit SGO volgden, bleken niet zelfstandiger of minder schools te gaan studeren dan een groep die 'traditioneel' onderwijs kreeg. Vermetten vergeleek de twee groepen, beide eerstejaars rechten, een jaar lang via hun eigen rapportages over hun manier van studeren. Ook vroeg ze studenten naar behoefte en gebruik van zaken als samenvattingen, studietips van de docent, en oude tentamenopgaven.

Geen van deze 'instructiemaatregelen' bleek studenten aan te zetten tot een andere manier van studeren dan ze gewend waren. ,,Studenten die van zichzelf al kritisch en zelfstandig studeren, gebruiken een handleiding of aanwijzingen alleen als controlemiddel voor de eigen studiemethode'', zegt Vermetten. ,,Voor degenen die zich hebben aangewend om feiten te stampen is het niet genoeg dat een docent een keer aanspoort tot verbanden leggen.''

Ook uit een langetermijn-onderzoek, waarbij ze keek of studenten in de eerste twee jaar van hun studie een andere manier van studeren ontwikkelden, bleek dat de helft van de studenten vasthoudt aan een studiemethode die ze zich in hun schoolcarriere hebben aangewend. Dat is veel, omdat over het algemeen verondersteld wordt dat ze zelfstandiger en academischer gaan studeren.

Volgens Vermetten komt dit doordat een vrij vastliggend gegeven als karakter van grotere invloed op het leergedrag is dan doorgaans wordt aangenomen. Voor haar onderzoek maakte ze gebruik van het big five-model van persoonlijkheid uit de psychologie. Daarin wordt gemeten hoe open, extravert, vriendelijk, nauwkeurig en emotioneel stabiel mensen zijn. De onderwijspsychologe koppelde dit aan de manier waarop studenten met leerstof omgaan, verdeeld in 'oppervlakkige verwerking' (zeg maar: schools leren) en 'diepe verwerking' (wat als 'academisch' te boek staat). Studenten met een volgzame natuur blijken meer dan anderen gericht op oppervlakkige verwerking. Zij beschouwen de stof vaak als een vaststaand gegeven dat je moet kunnen reproduceren of toepassen in een opdracht. Ook varen deze studenten sterk op aanwijzingen van de docent en voorbeeldvragen.

De 'academische' manier van studeren, zoals verbanden zoeken en kritisch bevragen, komt vooral voor bij studenten die zichzelf kenmerken als fantasierijk en creatief en die gericht zijn op nieuwe inzichten.

Ook opvattingen over studeren en kennis bepalen de manier van leren. Vermetten: ,,Een student die kennis ziet als iets objectiefs dat vastligt in boeken, studeert anders dan een student die beseft dat kennis door mensen wordt gemaakt en niet altijd waar is. Datzelfde geldt voor iemand die geïnteresseerd is in de stof. Die leert diepgaander dan een student die omwille van zijn omgeving tentamens wil halen. Door dit soort vastomlijnde ideëen is studiegedrag niet zo flexibel, en daarmee is de invloed van onderwijsmethodes beperkt.''

Kunnen de nieuwe onderwijsconcepten dan de prullenbak in? Toch niet, zegt Vermetten. ,,De nieuwe methodes zijn wel verbeteringen ten opzichte van het traditionele onderwijs, maar ze zijn nog onvoldoende om die vaste leergewoontes en ideëen te veranderen.'' Ze vindt dat er meer onderwijs 'op metaniveau' gegeven moet worden. ,,Uitleggen wat 'betekenis zoeken' is, hoe je dat doet. Richtlijnen geven voor plannen, voor het maken van scripties: wat is een schrijfproces eigenlijk en hoe pakt een expert zoiets aan? Dan haak je in op wat er in het hoofd van de student zit.''

Zijn studenten niet slim genoeg om het op eigen houtje te kunnen? ,,Er wordt van hen een hele nieuwe manier van leren gevraagd, dus begeleiding op metaniveau is beslist nodig.''