Afstand bracht Japan dichterbij

Nederland herdenkt dit jaar de 400-jarige betrekkingen met Japan. Ooit was Nederland het enige land dat in Japan werd toegelaten om handel te drijven, waardoor het een bijzondere positie verwierf in de Japanse geschiedenis. Het eerste evenement in het herdenkingsjaar is de theaterproductie 'Rashomon', van 6 tot 9 januari in het Muziektheater in Amsterdam. Een gesprek met regisseuse Kazuko Watanabe.

Verstild en intens, zonder effecten maar vol spanning, zo is de voorstelling 'Rashomon' van de Duits-Japanse regisseuse Kazuko Watanabe. ,,Hoe langer ik in Duitsland woon, des te Japanser ben ik geworden,'' legt Watanabe uit, in een mengeling van moeizaam Duits en beeldende lichaamstaal.

Kazuko Watanabe (57) groeide op in het Japan van vlak na de Tweede Wereldoorlog. Ze studeerde sociologie en geschiedenis aan de Vrouwenuniversiteit van Tokio, en alles wees er op dat ze de gewone weg van een keurig Japans meisje uit die tijd zou volgen: na een huwelijk zou ze zich binnenshuis terugtrekken om voor man en familie te zorgen. Maar het liep anders. Op haar 24ste trouwde ze met een Japanse man die Duits had gestudeerd, ze vertrokken naar Duitsland en daar ontdekte Kazuko Watanabe een moderne vrouw in zichzelf: ,,In Japan zou ik huisvrouw zijn geworden, in Duitsland heb ik de kunst kunnen ontdekken.''

In Wenen volgde Watanabe een mode-opleiding. Ze kwam al gauw in de theaterwereld terecht, eerst als succesvol kostuumontwerpster bij ondermeer de Salzburger Festspiele (1972), daarna in Duitsland als vormgever van het gehele toneelbeeld, in stukken van Tabori, Beckett en Shakespeare. Vanaf 1988 begon zij te regisseren. Haar achtergrond als vormgever is in al haar regies opvallend aanwezig: kostuums, materiaalkeuze en decors spelen een grote rol. Daarnaast heeft zij een voorkeur voor fysiek theater en mime.

Ze werkte uitsluitend met Europees repertoire en met Europese acteurs, en vermeed stukken met een specifiek Japans thema. In 1995 maakte zij haar eerste 'Japanse' stuk: 'Rashomon', maar dan wel met een Duits theatergezelschap. Na groot succes in Duitsland vroeg het New National Theatre in Tokio om dit stuk ook met Japanse acteurs uit te voeren. Het zou een voor Watanabe een wonderbaarlijke ervaring worden, een confrontatie met de voor haar onbekende theatercultuur van haar vaderland.

De Japanse 'Rashomon' werd een geheel nieuwe voorstelling. ,,De Duitse versie is eenvoudiger, minimalistischer. Duitsers zijn 'Kopfmenschen', maar Japanners zijn 'Bauchmenschen'. Japanners zijn niet gewend abstract te denken, ze kunnen hun gevoel niet opzij zetten. Hun houding tegenover kunst is daarom zo anders. Japanse toneelspelers zijn zeer betrokken bij de productie als geheel. Zij zien de kostuums en de requisieten zelfs als een deel van hun eigen lichaam. En het materiaal is in deze voorstelling van groot belang.''

Watanabes 'Rashomon' is gebaseerd op de gelijknamige novelle uit 1915 van de bekende schrijver Ryunosuke Akutagawa, een verhaal dat Europese roem verwierf in een filmbewerking uit 1950. Voor haar regie is Watanabe teruggekeerd tot de inspiratiebron van Akutagawa, twee 12de eeuwse Japanse sages.

De voorstelling bestaat uit twee delen. In het eerste deel, zonder tekst, is het publiek de getuige van een misdaad, de verkrachting van een jonge vrouw en de moord op haar oudere echtgenoot. ,,Het is alsof je op straat mensen van een afstand observeert. Je hoort niet wat ze zeggen, je indrukken zijn alleen gebaseerd op wat je ogen je vertellen. En zintuigen bedriegen niet.''

In het tweede deel verschijnen alle betrokkenen - moordenaar, slachtoffers en getuigen - ten tonele en vertellen ieder hun eigen interpretatie. Dan blijkt dat van de woordenloze misdaad evenveel versies bestaan als personages. Watanabe: ,,Spraak is een kunst. Zodra er gesproken wordt, kan er gelogen worden. Het publiek wordt dus de uiteindelijke jury over de misdaad. In 'Rashomon' laat ik zien hoe subjectief onze visie op de werkelijkheid is.''

Naast deze filosofische functie levert de eerste woordenloze scène ook een uur mooi theater op. 'Rashomon' is verstild als een schilderij. Alsof de wereld twee keer langzamer draait, waardoor elke kleine beweging, elk alledaags geluidje vol betekenis wordt, zo geconcentreerd en vol spanning is dit theater. Geluiden van vallende druppels en het smakken van een etende man smelten samen tot een ritmische cadans. Het zijn de geluiden uit Watanabe's kindertijd in Japan.

Volgens critici laat Watanabe in 'Rashomon' het 'innerlijke Japan' zien, ze neemt de kijker mee tot in het hart van de rijke Zen-cultuur. Haar 'Rashomon' zou een combinatie van innovatief theater en oude tradities zijn. Ze zou de zo typische Japanse kunst van het weglaten beheersen, geleerd in het onderricht in de theeceremonies en bloemsierkunst.

Watanabe constateert dat zij door haar leven in Europa een beter zicht heeft gekregen op Japan. ,,Het contrast tussen die werelden is zo groot. Maar in mijn hoofd zit wel een beeld van Japan dat anders is dan de werkelijkheid. Het Japan uit 'Rashomon' is het Japan uit mijn kindertijd. Na dertig jaar is Japan anders geworden, erg veramerikaniseerd. 'Rashomon' druist volledig tegen de Amerikaanse mode in. Het is niet snel en schreeuwerig, maar gaat heel langzaam. Daarom was ik zo verrast over het succes van dit stuk onder Japanse jongeren. Zij hebben zoiets waarschijnlijk nooit eerder gezien.''

,,Maar of mijn theater nu zo typisch Japans is? Ik weet niet wat dat zou moeten zijn. Het is in ieder geval typisch míjn kunst.''