De aap in de schoenendoos

De Raad van State spreekt zich vandaag uit over de 'schoenendoos van Peper'. Premier Kok staat achter Peper in deze principezaak. Maar daar gaat het nu niet om, legt 'wob-kenner' Roger Vleugels uit. De discussie moet volgens hem niet gaan om biefstukken of schnitzels, maar om de toegankelijkheid van de oorspronkelijke documenten.

De oud-Heerlenaar Roger Vleugels (44) voert in opdracht van vooral dagbladen en omroepen veel wob-procedures uit. De Wet op de Openbaarheid van Bestuur, die in 1980 werd ingevoerd, wint aan populariteit. Begin jaren negentig werd door de pers nog geen honderd keer per jaar 'gewobt'. Tegenwoordig zit het aantal boven de duizend. Kok sprak op zijn wekelijkse persconferentie afgelopen vrijdag al over een 'wob-hype'.

,,So what'', reageert Roger Vleugels op de uitspraak van de premier. ,,Als de kamerleden ineens drie keer zoveel vragen stellen roept hij ook wat in de trant van: 'nou, ze zijn wel erg vragenbelust geworden'. Een democratie heeft nadelen, het kan zijn dat je vragen krijgt. Als wob-procedures tegen Peper in het nieuws zijn, gaat de journalistiek zich vanzelfsprekend afvragen wie er nog meer creatief met declaraties zouden kunnen omgaan. Nou en? Ieder ministerie heeft wob-ambtenaren, het is niet erg als die ook eens werken. Nederland is op het gebied van de wob een redelijk achterlijk land.''

Nu minister van binnenlandse zaken Peper via een kort geding probeert de openbaarheid van zijn declaraties als minister te voorkomen, gaat het volgens wob-specialist Vleugels niet meer om een principekwestie. ,,Peper heeft steeds gezegd dat het om een principe gaat. De privacy van hemzelf, zijn gesprekspartners en het gegetene zou gerespecteerd moeten worden.''

Maar de Alkmaarse rechter heeft gezegd dat die privacyredenen niet gelden en heeft bepaald dat op 11 februari (morgen) al het gevraagde overlegd moet worden. Daarom ging Peper in hoger beroep. ,,Zo'n hoger beroep duurt ongeveer anderhalf jaar en werkt niet opschortend. Dat betekent dat zo'n uitspraak van de rechter gewoon moet worden uitgevoerd'', legt Vleugels uit. ,,Afgelopen zaterdag heeft Peper een kort geding aangevraagd, ook bij de Raad van State, met als enige eis opschorting van de uitvoering van de Alkmaarse uitspraak tot na behandeling van het hoger beroep. Oftewel: hij wil toch niet dat er in de bonnetjes gekeken wordt. Toch geen principekwestie dus.''

Dat premier Kok minister Peper steunt in de zaak, verontrust Vleugels. Toch heeft hij ook begrip. ,,Er is één persoon mogelijk echt in de gevarenzone, en dat is Peper. Het zou kunnen zijn dat die eventueel ontslagen moet worden. Dat is niet prettig, maar ook niet dodelijk voor een paars kabinet. Het is een bedrijfsongeluk. Het is vanzelfsprekend dat een premier daar vóór gaat liggen, hoewel die dat ook wel geclausuleerd heeft gedaan. Premier Kok heeft immers gezegd 'voorzover mij nu bekend', dus hij houdt rekening met een aap die uit de schoenendoos kan komen.''

Dat de reikwijdte van de wob nu kamerbreed ter sprake komt, kan volgens Roger Vleugels wel gevaarlijk zijn. ,,Sinds het begin van Paars I, - de wob viel toen onder staatssecretaris Kohnstamm -, is er een idee ontstaan dat de reikwijdte van de wob misschien wel wat ver ging. Het risico nu is dat de extraparlementaire controle via een wetswijziging wordt uitgekleed. De bronnen moeten toegankelijk zijn. Er wordt beleid gemaakt aan de hand van een keten van documenten. Als die keten niet meer tot het onderste niveau is te controleren, zijn er risico's.''

Of Peper nou biefstuk of schnitzel eet is niet van belang, wel of hij die met zijn vrouw of met zijn collega's eet, meent Vleugels. ,,De wob is bedoeld voor controle op bestuurders, dus moet je ook weten wat ze beroepshalve uitspoken. Je moet kunnen controleren of de uitgaven in relatie staan met de functie.''

Als journalisten niet meer via een wob-procedure de bronnen kunnen uitzoeken, is de interpretatie van die bronnen niet meer controleerbaar. ,,Nu gaat het om de bonnetjes van Peper, het kan ook om de geluidsoverlast van Schiphol gaan. Als de Tweede Kamer dat gaat overnemen, zit je op het hellende vlak. En de bedoeling van de wob was destijds: wat het parlement kan doen, moet de burger ook kunnen doen. Het kan zijn dat de Raad van State de wob nu inperkt, dit zou een repareerbaar dipje zijn.''