'Ik heb een gennetje voor Bach'

Het Bachjaar. Concerten, cd's, biografieën, balletten, toneelstukken, tentoonstellingen en curiosa - 250 jaar na zijn dood wordt de componist der componisten alom geëerd en geprezen. Aflevering 39 van een wekelijkse rubriek over alles wat met Bach te maken heeft: barokvioliste Lucy van Dael.

Op een overloop in het trapportaal hangt de stamboom van de familie Bach. We zijn aan het goede adres; Bach wordt hier duidelijk vereerd.

,,Voor de mentale gezondheid van iedere musicus zou het goed zijn om iedere dag muziek van Bach te spelen.'' Barokvioliste Lucy van Dael zegt het stellig. ,,Bach brengt ordening in de chaos. Dat mathematisch vormgeven van zijn muziek was voor Bach een alledaagse bezigheid én een gave. Dat in combinatie met zijn diepe religieuze besef geven aan al zijn composities een onderstroom die volgens mij de belangrijkste reden vormt waarom zijn muziek tegenwoordig nog zo aanspreekt. Zelfs de eenstemmige stukken zijn een genoegen om te analyseren; je blijft steeds maar weer nieuwe ontdekkingen doen.''

En met zes van die stukken voor één persoon is Van Dael al een leven lang bezig: de sonates en partita's voor vioolsolo BWV 1001-1006. Afgelopen zaterdag speelde Van Dael de helft in de Haagse Lutherse Kerk. Zaterdag volgt het tweede deel.

,,Ik heb waarschijnlijk een speciaal gennetje voor Bach. Ik kom uit een nest waar iedere zondag naar de cantates van Bach werd geluisterd. De sonates en partita's hoorde ik voor het eerst in een uitvoering van Joseph Szigeti via de radio. Ik zal een jaar of twaalf geweest zijn. Ik vroeg mijn leraar ernaar, maar die wimpelde me af met 'dat kun je nog niet'. Van mijn eigen zakcentjes heb ik toen de muziek aangeschaft, ook om mijn leraar te bewijzen dat ik het wel kon. De muziek sprak me aan en ik nam alles heel goed onder de loep. Maar gaandeweg merkte ik dat er iets niet klopte. Wat ik ook deed op mijn moderne viool, ik kon niet in de buurt komen van wat ik dacht dat het moest zijn.''

Van Dael kwam uiteindelijk bij cellist/gambist Carel van Leeuwen Boomkamp terecht, pionier in authentiek musiceren. Hij gaf Van Dael een oude strijkstok te leen. ,,Toen ging het mis'', lacht Van Dael. Vanaf dat moment was ze verloren voor de moderne viool. Maar wat is dan het grote verschil tussen een moderne en een oude strijkstok? ,,Het laatste deel van de partita in b-klein is zo geschreven, dat het danskarakter te herleiden is. Met een moderne stok is dat moeilijk te realiseren, omdat je geen licht en schaduw kunt aanbrengen. Een oude stok is lichter hanteerbaar en de afstreek is van nature zwaarder dan de opstreek. Een oude stok wil altijd weg van de snaren hetgeen de articulatie ten goede komt.''

,,Toen ik wisselde naar barokviool heb ik Bachs sonates en partita's overigens een tijd laten rusten. Ik wilde eerst de motoriek van het spelen op moderne viool kwijtraken. In tegenstelling tot de musici die Bachs cellosuites spelen, hebben wij violisten Bachs eigen handschrift voor de sonates en partita's. Er bestaat ook een handschrift van Anna Magdalena Bach, maar dat zit vol fouten. Ik kan me zo voorstellen dat zij de muziek van haar man zat te kopiëren en dan kwam er weer een schreeuwend kind binnen met een gat in zijn hoofd.''

,,De soort verschrijvingen die Anna Magdalena maakte, zijn trouwens helemaal in de stijl van de tijd. Haar man deed dat nou juist niet. Hij schreef boogjes over de maat heen. Ik leg beide handschriften naast elkaar, maar kies nooit voor Magdalena's oplossingen. Het zijn vaak moeilijke beslissingen. Soms schrijft Bach in een serie loopjes alleen boven het eerste een boogje. Dan vraag je je wel eens af wat hij bedoelt. Moet je die consequent doorvoeren, hoewel consequentie de dood in de muziek is? Boven het manuscript staat 'sei solo'. Een vergissing, want het meervoud van solo is soli. Als je het letterlijk vertaald staat er nu niet 'zes solo's', maar 'wees alleen'. Als ik helemaal alleen op het podium staat, speelt dat wel eens door mijn hoofd, want verschrijving of niet - Bach heeft gelijk.''