Genezen van de schroei en schrijn

Zakelijk eigenbelang zou Joden en Palestijnen wel tot samenwerking brengen in het jubeljaar 2000 met al die toeristen naar het Heilig Land. Niet dus, zelfs de rots van Masada ligt er verlaten bij. Overwegingen tussen Herodes' badkamer en de eeuwige woestijn van profeten en geestdrijvers.

In de badkamer van Herodes de Grote kwam ik in november de gids tegen die mij voor het eerst Masada had laten zien, een jaar en wat geleden. Ze had nu één toerist onder haar hoede. ,,Het is beroerd,'' deed ze bezorgd, ,,maar ik heb nu tenminste wat tijd voor mezelf. Ik ben een boek aan het schrijven.''

Op de grote rots aan de Dode Zee waar in 73 na Christus het laatste joodse verzet tegen de Romeinen werd gebroken liepen maar bitter weinig mensen, veel minder dan waarop de Israëliërs hoopten toen zij in februari 1999 de pers rondleidden om hun grondige voorbereiding op het Heilig Jaar 2000 te laten zien.

Het is niet geworden wat ze hoopten. De paus is nog geweest, met veel pelgrims in zijn gevolg, de vredesbesprekingen in de zomer lieten zich even goed aanzien, maar de hoop vervloog, en eind september brak de tweede Palestijnse Intifada uit. Nog geen honderd kilometer van Masada spelen kinderen en soldaten hun dodelijke spel. Als ik over de borstwering naar het westen kijk zie ik in de diepte bij de parkeerplaats de nagebouwde stormram die Peter O'Toole, in de film 'Masada' (1981) de Romeinse commandant, bij de laatste aanval op de joodse vesting inzette.

Zo van bovenaf gezien lijkt het instrument een onschuldig weefgetouw. Achter de parkeerplaats de purperen heuvels waarvan Masada de laatste is. En daarachter ligt de Gazastrook, en hoewel het Israëlisch Verkeersbureau dat de reis heeft uitgestippeld onze zinnen juist wilde verzetten, is het moeilijk dat te vergeten.

De rol waar Peter O'Toole in 1962 beroemd mee werd, was 'Lawrence of Arabia' in de gelijknamige film. De Engelsman T. E. Lawrence (1888-1935), archeoloog, soldaat en schrijver, voerde in 1917 in deze contreien een guerrilla tegen de Turken, de bondgenoten van de Duitsers in de Eerste Wereldoorlog. In die strijd werd hij bijgestaan door de Arabische stammen die zo hun eigen redenen hadden om tegen de Ottomaanse bezetters te vechten. Lawrence had moeite de Arabische wildemannen eenheid en discipline bij te brengen. Evenmin slaagde hij erin de Engelse politici, die graag gebruik maakten van de militaire diensten van de bedoeïen, blijvend voor de Arabische nationale zaak te interesseren.

Over dit avontuur schreef hij in 1926 het wonderlijke boek 'Seven Pillars of Wisdom'. In het tweede hoofdstuk komt hij over de 'semitische godsdienstigheid' te spreken. 'De Arabieren waren een volk van convulsies, van omwentelingen, van ideeën, een ras van individueel genie. Hun overtuigingen waren instinctief, hun handelingen intuïtief. Hun grootste bedrijvigheid bestond uit religies.' Die cultische activiteit situeert Lawrence aan de randen van de woestijn. Masada, tussen de woestijn van de Negev en de Dode Zee is zo'n brandpunt. Qumran, waar de Dode Zee rollen werden gevonden, ligt er nog geen 50 kilometer vandaan. Overal langs de woestijn liggen de wrakstukken van vergane erediensten. De talloze profeten van Arabië werden in drukke steden geboren, zegt Lawrence.

,,Een onbegrijpelijk heftig verlangen dreef hen vervolgens de woestijn in. Daar leefden zij kortere of langere tijd, mediterend en vastend, en vandaar keerden zij met hun boodschap scherp voor ogen, terug naar hun oude, aanvankelijk ongelovige, verwanten.''

Alleen de succesvolle profeten, zoals die van de drie monotheïstische godsdiensten, volbrachten die kringloop. Of zij nu de wereld veroverden, of vastliepen in het zand, al die semitische sekten waren geobsedeerd door reinheid. Dat maakte hen ook zo kopschuw tegenover vreemdelingen. In de wufte badkamer van Herodes waar ik mijn gids ontmoette was door latere zeloten een ritueel bad gemetseld. En nóg waart de geest van zuivering door het land. De rand van de Dode Zee is vol kuuroorden. De olieachtige zoutoplossing van het zeewater wordt door nieuwe bijgelovigen een reinigend vermogen van lichaam en ziel toegeschreven.

De kibboets Ein Gedi heeft binnen- en buitenbaden vol potassium, zwavel en andere mineralen die volgens zeggen diep in het lijf doordringen en de bloedstroom zuiveren. Ik was meer gecharmeerd van de tuinen vol exotische planten en vogels die dezelfde kibboets in de woestijn heeft opgekweekt.

De oase is de aardrijkkundige tegenhanger van al die geestdrijverij, meende ook Lawrence al. Nu er zo weinig mensen waren, kon je des te rustiger genieten van de palmen en tamarisken, en van de Tristram-spreeuwen die met hun oranje vleugels van tak tot tak fladderen. Dat soort eenvoudige genietingen waren maar een deel van de goede beurt die onze Israëlische gastheren wilden maken in deze boze tijden. De reis voerde verder door de Syrisch-Afrikaanse slenk waarin de Dode Zee rust, naar de zuidpunt van Israël, Eilat. Een badplaats aan de golf van Akaba waar, zoals de Lonely Planet gids (1996) schrijft, ,,de grootste zorgen zijn om een goed plekje in de zon en een mooie kleur te krijgen.''

De gastheren hadden gelijk: verder van het etnisch geweld kon men niet komen in Israël, maar ook niet verder van Israël. Niet omdat men van hieruit vier landen in ogenschouw kan nemen - Israël, Jordanië, Egypte en Saoedi-Arabië - maar juist omdat het Palm Beach van boulevards en hotelgiganten dat hier is verrezen, het zicht beneemt op zulke geografische en historische feiten.

Nadat ik in februari 1998 ook al de gast was geweest van de Israëlische toeristendienst schreef ik op deze pagina dat de goede vrede in het land gediend zou zijn met commerciële successen, in de veronderstelling dat welbegrepen eigenbelang de samenwerking tussen Israël en zijn Arabische inwoners en buren zou bevorderen. Maar de hoop op een gunstig effect van de bedrijvigheid rond de pelgrims die in 2000 de heilige plaatsten bezochten is inmiddels door de politieke hartstochten de bodem ingeslagen. Het was op een Arabische heilige plaats dat de 'intifada van Al Aqsa' ontbrandde. Zo haalt de politiek, en dat is in dit gezegende stuk van de wereld steeds een religieuze politiek, ook de beste zakelijke bedoelingen onderuit.

Eilat is de oase in optima forma. Het is de vraag of de situering van het lustoord Eilat op de grens van twee continenten en evenzoveel werelden, wel zo tactisch is. Tijdens mijn verblijf verbeeldde ik mij de hatelijke en jaloerse blikken van over de golf van Akaba te voelen, gericht op de luierende jetset die in Eilat te gast is. Dat plaatsje Akaba waarnaar het blauwe water is genoemd ligt op minder dan een steenworp afstand van Eilat, in Jordanië. De voorzieningen die in Israël de kustlijn domineren, ogen daar bescheiden.

Dat was ooit anders. Aan het begin van de vorige eeuw had Akaba grote strategische betekenis voor de Arabische revolutie. Lawrence reed in 1917 vanuit de Arabische woestijn op Akaba af met zijn kameelruiters, omdat het de basis was van waaruit 'wij het gezaaide land, Palestina en Syrië, konden veroveren'. Willens en wetens volgde hij het spoor van de profeten. De weg naar het noorden liep door dezelfde slenk die wij vanaf Qumran in zuidelijke richting hadden gevolgd, en de Engelse oorlogsschepen gingen in Akaba voor anker. Vanuit Akaba legde Lawrence contact met het Engelse hoofdkwartier in Suez, door in 50 uur per kameel de Sinaï doorkruisen, een prestatie die niemand hem sindsdien verbeterd heeft. Zelfs vier uur op een kameel kan iemands rug breken, zoals ik in Eilat ervoer.

Maar de sensatie in luttele ogenblikken verscheept te worden van de wereld van Peter Stuyvesant naar die der profeten, is wel wat spierpijn waard. Want in Eilat/Akaba liggen de woestijnen om de hoek, en geen groter tegenstelling is mogelijk dan tussen het kinderkleurboek van een badplaats, en het rijke palet van de Sinaï of de Negev. Geen mens heeft de betovering van de woestijn mooier geschilderd dan Lawrence, en uit 'Seven Pillars of Wisdom' spreekt ook zijn liefde voor het harde slag mensen dat door die omgeving voortgebracht wordt.

Lawrence was een geografisch determinist, en al is die antropologie al lang uit de mode, niemand die een tijdje door de woestijn heeft gedwaald kan zich onttrekken aan de indruk dat het leven daar de uiterste concentratie vergt.

Die slagvaardigheid verklaart ook de heftige botsingen tussen al die middelpuntvliedende groepen en geloven die zich naar 'het gezaaide land' spoeden. Zelfs Lawrence of Arabia werd die intensiteit tenslotte moe.

Uitkijkend over Akaba aan het einde van zijn campagne, schreef hij: ,,Het was avond en de lage zon viel op de rechte rand van de Sinaï vóór mij. De schittering pijnigde mijn ogen, want ik was doodmoe van mijn leven, en als nooit tevoren verlangde ik naar de sombere luchten van Engeland. De zonsondergang was wild, opwindend, barbaars. Zoals elke avond herleefden de kleuren van de woestijn in een nieuw mirakel van kracht en hitte, maar mijn hart snakte naar weekheid, koelte en mistigheid; als de wereld maar niet zo kristalhelder was, niet zo definitief goed en kwaad.''

Lawrence moest de mist in, onderduiken in een anoniem bestaan in Engeland om van de schroei en schrijn te genezen. Je zou wensen dat het mondaine Eilat als decompressietank kon dienen voor de hartstochten van Israël en zijn buren. Maar het moeizame politieke handwerk laat zich niet omzeilen door een aantrekkelijke fata morgana.